Анаңа ауыр сөз айтпа
Тыйым сөздер: тәрбиенің үнсіз мектебі
Қазақ халқымен ғасырлар бойы бірге жасасып келе жатқан ырым-тыйымдар жүйесі халқымыздың өмірінде, салт-санасында, әдет-ғұрпында, тұрмыс-тіршілігінде кеңінен көрініс тапқан. Ырым-тыйым арқылы бала тәрбиелеу, жат әдеттерден тыю, туындауы мүмкін қауіп-қатерлерді ескерту сияқты құндылықтар — ұлтымыздың рухани кеңістігінде бүгінге дейін сақталып келе жатқан тарихи, этномәдени әрі әлеуметтік мәні терең мұра.
Негізгі түйін
Тыйым сөздер — тек «болмайды» деген шектеу емес. Ол — адамды ұятқа қалдырмайтын әдеп, қауіпті алдын ала сездіретін сақтық, қоғамды ұйыстыратын сыйластық пен жауапкершілік.
Сыйластық пен амандасу
- Қай жерде, қай уақытта болса да, жұртпен, әсіресе қарт адамдармен амандасып жүр.
- Денсаулық тілесең, алдымен өзгенің де амандығын сұрап амандас.
- Үлкенге сәлем бер, жолын кеспе; жүргінші отырғанға, атты жаяуға, аз адам көпке сәлем береді.
- Үлкендер мен ғалымдар алдында көп сөйлемеуге тырыс.
- Үйге, мешітке «Ассалаумағалейкүм» деп кір; кешкісін «Кеш жарық» деп кір.
Әдеп, сөз мәдениеті, мінез
- Қарапайым бол; болмашы нәрсеге ашуланба.
- Өзіңдегі сараңдық, жалқаулық, тоқмейілдік, екіжүзділік, менмендік, пайдакүнем есепшілдік пен қорқынышты жең.
- Өзгелер туралы әділетсіз сөз айтпа; біреудің ғайбатына сене салма.
- Көп ішінде сыбырласып (құпия) сөйлеспе; жұрт алдында әдепсіз сөз сөйлеме, ерсі қимыл жасама.
- Өтірік пен өсек айтпа, айтушыларды тыңдама; біреудің намысына тимей сөйле.
Отбасы, ана, ұрпақ тәрбиесі
- Анаңа ауыр сөз айтпа; ата-анаңа әдеппен сөйлеп, құрметпен қара.
- Сәбиге өтірік айтпа, алдама, қорқытпа; жаман әдетке үйретпе.
- Ерлі-зайыптылар бір-біріне жала жаппасын, ауыр сөз айтпасын.
- Баланың алдында ата-ана өзін әділ әрі әдепті ұстауға тиіс.
- Туыс-туғанмен, құда-жекжатпен араласып тұр; оларды жақын тұт.
Дастархан, тұрмыс, ұқып
- Үлкендерден бұрын асқа қол созба; дастархан үстінде әдеппен отыр.
- Тамақ ішіп отырып сөйлеме; өз алдыңнан же, өзгенің алдына қол созба.
- Сұйық асты сораптамай іш.
- Әр құралды өз орнымен пайдалан: күрекпен шеге қақпайды.
- Көшеде жатқан шыны- темірді алып таста; айналаңды таза ұста.
Дін, дәстүр, рухани жауапкершілік
- Дініңе сеніммен, құрметпен қара; құран оқылып жатқанда сөйлеспе, қозғалма.
- Жаназа оқылып жатқан жерден айналып өтпе; жерлеуге бара жатқандардың жолын кеспе.
- Үйге, мешітке, қасиетті орындарға оң аяқпен кір.
- Халқыңның тарихын, дәстүрін, әдет-ғұрпын жадыңа тоқып, кейінгілерге үйрет.
- Ата-баба қорымына соғып, дұға оқуды ұмытпа; жолай қорым көрсең, дұға жасап, бет сипа.
Қоғам, еңбек, азаматтық ұстаным
- Ой мен істі ажыратпа: оқу маңызды, бірақ ең бастысы — іске асыру.
- Біліміңді пайдалы іске жұмса; өнердің қай түрі болса да үйренуден жалықпа.
- Жаман дағдыдан аулақ бол, жаман адамдардан қашық жүр.
- Әр істе адал бол: әділ болсаң — әлді боласың.
- Көмек сұрағанға қол ұшын бер; жетімге, кемтарға қамқор болып, жәрдем жаса.
Тыйым сөздерден туатын төрт қағида
1) Адамға құрмет
Үлкенді сыйлау, әйелге ізет, әлсізге жәрдем — қоғамның тірегі.
2) Тілге жауапкершілік
Өсек, өтірік, ғайбат — жүрекке де, ортаға да салмақ түсіреді.
3) Тәртіп пен ұқып
Дастархан әдебі, тазалық, құралды орнымен қолдану — күнделікті мәдениет.
4) Рухани тұтастық
Дінге құрмет, дәстүрге адалдық, өткенге тағзым — ұрпақ сабақтастығы.
Есте ұстар ойлар
- Арақ ішпе, темекі тартпа; азғындықтың азығы — арақ, одан өзіңді де, өзгені де сақтандыр.
- Ұрлық, күш қолдану, біреудің мүлкіне қол сұғу, өртеу, зорлық — ауыр күнә.
- Қуанышта да, қиындықта да, ашуда да ұстамды бол.
- Сәтсіз күндерден гөрі қуанышты сәттерді жиі еске түсір; қиын шақта батыр болмасаң да батыл бол.
- Бойыңды да, ойыңды да, арыңды да таза ұста; жүзің жарқын, жаның жомарт, мінезің жақсы болсын.
Қорытынды
Тыйым сөздер — қазақтың тәрбие тілі: арды қорғайтын өлшем, қоғамды ұстайтын ереже, рухты бекітетін ұстаным. Оны бүгінгі күннің тұрмысына бейімдеп ұстану — өзіңе де, өзгене де құрмет көрсету.