Қазақша рефераттар

Тұйық етістіктің ерекшелігі

Тақырыбы: Етістіктің сөйлемдегі қызметі

Бұл сабақ жоспары етістіктің сөйлем ішінде әртүрлі сөйлем мүшесінің қызметін атқара алатынын жүйелі түрде түсіндіруге, білімді бекітуге және практикалық дағды қалыптастыруға бағытталған.

Мақсаты

  • Білімдік: етістік тарауы бойынша алған білімді пысықтау, етістіктің сөйлемдегі атқаратын қызметін түсіндіру.
  • Дамытушылық: оқушылардың ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамыту, шешен сөйлеуге дағдыландыру.
  • Тәрбиелік: мысалдар арқылы кітапқа қызығушылықты арттыру, ұлылардан үлгі алуға тәрбиелеу.

Әдіс-тәсілдері

Түсіндіру, талдау, семантикалық картамен жұмыс, тест, ойын.

Көрнекілігі

Кесте, семантикалық карта, сатылай кешенді талдау үлгісі, үлестірмелі материалдар, интерактивті тақта.

Пәнаралық байланыс

Музыка.

Сабақтың барысы

І. Ұйымдастыру кезеңі

Сәлемдесу, сыныптың дайындығын тексеру, сабақтың мақсатын нақтылау.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру

Тұйық етістікті қатыстырып сөйлем құрау.

ІІІ. Өткен тақырыпты қайталау (тест)

  1. 1) «Екеуі де көп сөйлемейтін.»

    Көсемше қай сөйлем мүшесінің қызметін атқарып тұр?

    A) Бастауыш Ә) Баяндауыш Б) Анықтауыш

  2. 2) Анықтауыш болып тұрған есімшені тап.

    A) Баланың қытығына тиетіні – осы жері.
    Ә) Көшкен ауылды іздеп табалық.
    Б) Ұялғанды кешірмейтін әке мінезі Абайға мәлім.

  3. 3) Бастауыш қызметін атқара алмайтын етістіктің тұлғасы

    A) Есімше Ә) Тұйық етістік Б) Көсемше

  4. 4) Көсемшенің жіктелмейтін жұрнағын көрсет.

    A) –ғалы, –гелі Ә) –ып, –іп, –п Б) –а, –е, –й

  5. 5) Сөйлемдегі пысықтауыш қызметін атқарып тұрған көсемшені тап.

    «Ақсүйек ойынында қыз балалар мен ер балалар араласып ойнай береді.»

    A) ойнай Ә) береді Б) араласып

  6. 6) Жақпен де, шақпен де байланысты болмай, қимыл-іс-әрекеттің атын білдіретін етістіктің түрі

    A) Көсемше Ә) Есімше Б) Тұйық етістік

  7. 7) Тұйық етістіктің ерекшелігі

    A) Көптелмейді Ә) Жіктелмейді Б) Тәуелденбейді

IV. Жаңа сабақ (кесте арқылы түсіндіру)

Сөйлем мүшесі Ереже Мысал
Бастауыш Есімше мен тұйық етістік атау септігінде тұрып, бастауыш болады. Оқу – білім бұлағы.
Баяндауыш Етістік жіктеліп келіп, баяндауыш қызметін атқарады. Мен биыл бітіремін.
Толықтауыш Есімше мен тұйық етістік атау және ілік септіктерінен басқа септіктерде тұрып, толықтауыш болады. Білгенге маржан, білмеске арзан.
Пысықтауыш Қимылдың әртүрлі қасиетін білдіріп, пысықтауыш қызметін атқарады. Ол күлімсіреп қарады.
Анықтауыш Есімшелер және ілік септігіндегі тұйық етістік анықтауыш болады. Оқудың шегі жоқ.

Негізгі ой: етістік сөйлемде бес түрлі сөйлем мүшесінің де қызметін атқара алады. Мұны тұлғалық ерекшеліктері (есімше, көсемше, тұйық етістік) және септік/жіктік жалғаулары арқылы танимыз.

V. Жаттығу орындату

215-жаттығу (сұрақ арқылы сөйлем мүшесін анықтау)

  • Қайран қалдым — не істедім? — баяндауыш.
  • қызыққандай — қандай? — анықтауыш.
  • танытты — қайтті? — баяндауыш.
  • үзбей — қалай? — пысықтауыш.
  • оқып отыратынына — несіне? — толықтауыш.
  • жетті — қайтті? — баяндауыш.

216-жаттығу

Сөйлем мүшелеріне талдау жасату.

VI. Кестемен жұмыс

Берілген кесте бойынша сөйлем құрау. Талап: етістік бес сөйлем мүшесінің де қызметін атқаратындай мысалдар келтіру.

VII. Музыкамен жұмыс

Компьютерден музыка тыңдатып, ән мәтініндегі етістіктерге сатылай кешенді талдау жасату.

Мысал 1: «сағындым»

  1. Сөз үш құрамнан тұрады: сағын + ды + м.
  2. Тұлғасына қарай: негізгі.
  3. Құрылысына қарай: дара.
  4. Лексикалық мағынасы: қимыл, іс-әрекет.
  5. Грамматикалық мағынасы: етістік, жедел өткен шақ, ашық рай, I жақ жекеше (жіктік жалғау).
  6. Сұрағы: қайттім?
  7. Сөйлемдегі қызметі: баяндауыш.

Мысал 2: «елжіреген»

  1. Сөз екі құрамнан тұрады: елжіре + ген.
  2. Тұлғасына қарай: негізгі (бөлшектенбейтін мағыналы түбірі бар).
  3. Құрылысына қарай: дара (бір негізгі түбірден тұрады).
  4. Лексикалық мағынасы: нәзіктік, мейірім (қимыл мәнді сөзден жасалған сапалық сипат).
  5. Грамматикалық мағынасы: етістік, есімше тұлғалы, III жақ.
  6. Сұрағы: қандай?
  7. Сөйлемдегі қызметі: анықтауыш.

VIII. «Тақия тастамақ» ойыны

Оқушыларға жылдам сұрақтар қою арқылы тақырыпты жедел қайталау.

  1. Есімшенің жұрнақтарын ата.
  2. Нақ осы шақ қалай жасалады?
  3. Тұйық етістік қалай жасалады?
  4. Көсемше сөйлемде қандай қызмет атқарады?
  5. Етістіктің сөйлемдегі негізгі қызметі қандай?

IX. Сабақты бекіту (семантикалық карта)

Әр оқушыға семантикалық карта таратылады. Оқушылар белгілеп болғаннан кейін, дұрыс жауаптар интерактивті тақта арқылы тексеріледі.

Сөйлем Бастауыш Баяндауыш Анықтауыш Толықтауыш Пысықтауыш
Бүгін бізге келерсің.
Естігенді ұмытпасқа төрт түрлі себеп бар.
Болатын бала бесігінде бұлқынар.
Мен сөйлескелі келдім.
Темекі шегу денсаулыққа зиян.
Нанды жерге тастауға болмайды.
Сауысқанның тамағы шоқуменен табылған.

X. Үй тапсырмасы

Пысықтауға арналған сұрақтар бойынша дайындалу.