Қой атасы - Шопан ата
Төрт түлік — қазақтың ырысы
Бүгінгі тәрбие сағатының өзегі — «Төрт түлігім — ырысым» ұғымы. Төрт түлікке түйе, жылқы, сиыр, қой, ешкі жатады. Қазақ халқы ежелден мал шаруашылығын кәсіп етіп, кең даланы мекендеп, түлікке жайлы қоныс іздеп көшіп-қонып жүрген.
Малдың сүті, жүні, терісі, мүйізі, сүйегі, тіпті тезегіне дейін қажетке жараған. Сондықтан да халық амандық сұрасқанда: «Мал-жан аман ба?» деп, тіршіліктің өзегін алдымен түлікпен байланыстырған.
Қазақтар малды тек пайдаланумен шектелмей, оның бабын табу, бағып-күту мәдениетін де терең меңгерген: түліктің қасиеті мен ерекшелігін танып, қадірін білген.
Пір ұғымы және рухани жалғастық
Ертеден бері төрт түлік малдың өз пірлері бар. Пір — қасиетті ұғым: белгілі бір кәсіптің жолын білетін, кемелденген, елге бағыт-бағдар беретін тұлға. Халық түсінігінде пір — қиындықта демеп, рухани сүйеніш болатын, кәсіп иесіне қолдау тілейтін киелі бейне.
Түйе пірі — Ойсылқара (Увайс Қарани)
Ойсылқара деп танылатын Увайс Қарани — тарихта болған тұлға. Пайғамбар дәуірінде өмір сүріп, ғұмырын түйе бағумен өткізген. Еліне адалдығымен, еңбекқорлығымен, қанағатшылдығымен үлгі болған.
Аңыз-деректерде Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың оған ерекше құрмет танытып, сахабалары арқылы шапанын сыйлағаны айтылады. Бұл оқиға Увайс Қаранидің рухани дәрежесін дәріптеп, оны түйе түлігінің пірі ретінде қадірлеуге негіз болған.
Сиыр пірі — Зеңгі баба
Зеңгі баба — халық жадында сиыр бағумен айналысқан, сопылық ілімді берік ұстанған, түркі жұрты арасында пір ретінде танылған тарихи тұлға. Ауыз әдебиеті деректерінде оның сиыр түлігінің жайын жетік білгені, түліктің иесі мен киесін қадірлегені айтылады.
Мазары Ташкент қаласының маңында орналасқаны жөнінде мәлімет тараған.
Жылқы атасы — Қамбар ата
Қамбар ата туралы деректер әртүрлі. Кейбір танымда бұл есім Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың күйеу баласы Әзірет Әлінің атбегі болған Ғанбар есімді кісімен байланыстырылса, енді бір пікірде «Қамбар батыр» жырының кейіпкерімен ұштасады.
Жылқы — ер қанаты. Дала төсінде еркін өскен, қиядағы құспен, түздің киігімен жарыса шапқан тұлпар — қазақ ұғымында ерлік пен елдіктің нышаны. Сондықтан да халық жылқыны қастерлеп, оның атасын пір тұтуды табиғи деп таныған.
Қой атасы — Шопан ата
Зерттеушілердің пікірінше, Шопан ата XIII–XIV ғасырларда өмір сүрген болуы мүмкін. Ол халық санасында қой шаруашылығының пірі ретінде аңыздық тұлға болып сақталған.
Ел арасында Шопан ата туралы әңгімелер көп тараған: қой түлігінің қасиеті дәріптеліп, шопандық кәсіпке береке тілегенде осы пірден қолдау сұрау дәстүрі рухани жалғастықтың бір көрінісі ретінде айтылады. Дегенмен, қазіргі таңда Шопан ата туралы деректер әлі де толық зерттелмеген.
Ешкі пірі — Сексек ата
Шежірелік дерек бойынша Сексек ата — Қазығұрт тауының бауырындағы Тұрбат өңірінде жерленген Исмайыл атаның баласы ретінде айтылады. Ешкі түлігінің пірі жайындағы мәліметтер де аз зерттелген тақырыптардың қатарында.
Ұйымдастыру кезеңіне қысқаша үлгі
- Оқушылармен амандасу, сабаққа дайындығын тексеру.
- Назарын сабаққа аудару, тақырып пен мақсатты таныстыру.
- Сұрақ-жауап: «Төрт түлікке нелер жатады?»