Қазақша рефераттар

Атаулы сөйлем

Ашық сабақ (8-сынып, қазақ тілі): «Атаулы сөйлем»

Бұл сабақ жоспары 8-сынып оқушыларына жай сөйлемнің бір түрі — атаулы сөйлемді таныстыруға, оны мәтіннен ажырата білуге және өз сөйлеуінде орынды қолдануға бағытталған.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Жай сөйлемнің құрамдық түрлері туралы білімді жетілдіру; атаулы сөйлемнің жасалу жолдары мен ерекшеліктерін түсіндіру; атаулы сөйлемді меңгерту.

Дамытушылық

Ізденімпаздық пен тапқырлықты дамыту; шығармашылыққа баулу; ойды тиянақты әрі дәл жеткізу дағдысын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Өз ойын еркін айтуға баулу; ұжымшылдыққа, тиянақтылыққа және жауапкершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың сипаты

Сабақтың тегі
Жаңа білім беру сабағы
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Сабақтың әдісі
Топтық жұмыс, сұрақ-жауап, баяндау

Көрнекіліктер

  • Слайдтар
  • Сызбалар мен схемалы кестелер
  • Семантикалық кесте
  • Графикалық диктант
  • Венн диаграммасы

Интерактивті тақта арқылы қажетті материалдар мен кестелер көрсетіліп, тақырып жүйелі түрде ашылады.

Сабақтың эпиграфы

Кіршіксіз таза сақтаңдар,
Қазақтың тілін ғаламат.
Ананың тілі — ардақты аманат,
Саған, аманат.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру, топтық жұмысқа белсендіру.

Топқа бөлу

Оқушылар жыл мезгілдерін ұнатуына қарай 4 топқа бөлінеді:

Қыс Көктем Жаз Күз

II. Үй тапсырмасын пысықтау

84-жаттығу: Өз ойларыңнан екі жолдастың әңгімесін құрастырып жазыңдар. Әңгімеде толымды және толымсыз сөйлемдер болуы тиіс.

III. Өткенді бекіту (сұрақ-жауап)

Ой жинақтау үшін төмендегі сұрақтар бойынша жұмыс жүргізіледі:

  • Синтаксис нені зерттейді?
  • Сөйлем дегеніміз не?
  • Сөйлем құрылысына қарай нешеге бөлінеді?
  • Жай сөйлем дегеніміз не?
  • Жай сөйлемнің құрамдық түрлерін атаңдар.
  • Бастауыштың қатысу-қатыспауына қарай жай сөйлем нешеге бөлінеді?
  • Тұрлаулы мүшелердің қатысу-қатыспауына қарай жай сөйлем нешеге бөлінеді?
  • Ойға қатысты сөйлем мүшелерінің қатысу-қатыспауына қарай жай сөйлем нешеге бөлінеді?

Семантикалық кесте (толтыруға)

Берілген сөйлемдерді тиісті бағандарға орналастырыңдар: жақты/жақсыз, жалаң/жайылма, толымды/толымсыз.

Сөйлем Жақты Жақсыз Жалаң Жайылма Толымды Толымсыз
Менің барғым келеді.
Бұл кітап — менікі.
Таң атты.
Менікі.
Өнерлі өрге жүзер.
Асан сабақ оқыды.

IV. Жаңа тақырыпты меңгерту

Ой шақыру

Төмендегі сөйлемдердің ортақ ерекшелігі қандай?

Жаз. Қайнаған күн. Егіс даласы. Қара бұйра жер, көк торғын аспан.

Сабақтың тақырыбы мен мақсаты хабарланады: бүгін атаулы сөйлеммен танысып, оны сөйлем ішінен ажырата білуге үйренесіңдер.

«Атаулы» сөзінің жасалуы

Құрамы: ата + у + лы (түбір зат есім + тұйық етістік жұрнағы + сын есім тудыратын жұрнақ).

  • Атаулы күндер
  • Атаулы мерекелер
  • Атаулы бағалы қағаздар

Тарихи дерек: Сәрсен Аманжолов

Сәрсен Аманжолов — қазақтың көрнекті лингвисті, тілші, ойшылы, түрколог ғалым. Қазақ тіл білімінде «атаулы сөйлем» терминін алғаш енгізген.

  • 1940 жылы шыққан «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы» еңбегінде атаулы сөйлемдерге анықтама беріп, жасалу жолдары мен түрлерін көрсетеді.
  • Ғалым пікірінше, атаулы сөйлемдер генетикалық тұрғыдан ең алғашқы сөйлем түрлерінің бірі болуы мүмкін.

«Атаулы сөйлем шығу жағынан бірінші пайда болған деп қарауға болады. Әуелде сөйлем бір-ақ сөзбен айтылған… Мысалы: Торғауыт!» (170-бет)

Атаулы сөйлем: анықтама және негізгі белгілер

Анықтама

Атаулы сөйлем — тұрлаулы мүшеден бастауышы ғана бар, заттың не құбылыстың атын білдіретін жай сөйлем түрі.

Ереже

Атаулы сөйлемде баяндауыш болмайды. Егер баяндауыш қосылса, сөйлем атаулы болудан қалады.

Атаулы: Қалың тоғай.

Атаулы емес: Тоғай қалың.

Қызметі

Мезгілді, мекенді, сондай-ақ зат пен құбылыстың атауын білдіреді.

Көркемдік мәні

Тілді ықшамдайды, бейнелі етеді; табиғатты, портретті, көріністі суреттеуде жиі қолданылады.

Құрамындағы мүшелер

Тұрлаусыз мүшелер, әсіресе анықтауыш жиі кездесіп, ойды әсерлендіре түседі.

Мағынасы мен жасалу жолдары

Мағынасы жағынан

  • Нақты атап көрсету: болмыстың, құбылыстың ақиқаттығын бейнелейді.

    Айдала. Көлдің биік қабағы…

  • Эмоциялық-әсерлі атау: сезімдік реңкті күшейтеді.

    Шіркіннің күлкісі!..

Жасалуына қарай

Атаулы сөйлемдер көбіне зат есімнен жасалады. Сондай-ақ:

  • заттанған сан есімнен
  • сын есімнен
  • есімдіктен
  • есімше, қимыл есімдерінен

Құрамы жағынан жалаң/жайылма, дара/күрделі болуы мүмкін.

Үскірік. Аяз. Тұлданған күн.

Ауыл. Үй саны жиырма шақты.

V. Топтық жұмыс

Сызба бойынша атаулы сөйлемдер құрастырыңдар:

Зат есім Заттанған сан есім Сын есім Есімдік

VI. Дәптермен жұмыс

Тақтада берілген сөздер мен тіркестерден атаулы сөйлем құрастырып көріңдер. Үлгі бағыттары:

I

Түн қараңғы. Ахметтің пәтері.

II

Ақ дала. Қалың қар жамылған кеңістік.

III

Сақылдаған сары аяз. Кешкі уақыт.

IV

Кең жайлау. Абайдың ауылы.

VII. Оқулықпен жұмыс

85-жаттығу: Мәтіннен атаулы сөйлемдерді тауып, көшіріп жазыңдар. Мағынасы жағынан нені білдіретінін анықтаңдар.

VIII. Шығармашылық жұмыс

Жыл мезгілдеріне қатысты берілген суреттерге сүйеніп, шағын эссе жазыңдар. Эсседе атаулы сөйлемдерді орынды қолдануға тырысыңдар.

IX. Сабақты қорыту (сәйкестендіру)

Төмендегі тапсырмаларда сөйлем түрлерін берілген мысалдармен сәйкестендіріңдер.

I-нұсқа

  1. Атаулы сөйлем: Түн. Күз. Жайлау.
  2. Жалаң сөйлем: Қонақтар ұйықтап кетті.
  3. Жайылма сөйлем: Егіншілер егін басында жүр.
  4. Жақты сөйлем: — Анау ат сенікі ме?
  5. Жақсыз сөйлем: Жұмысшыларға келуге болмайды.
  6. Толымды сөйлем: Жаңбыр жауып тұр.
  7. Толымсыз сөйлем: Менікі.

II-нұсқа

  1. Атаулы сөйлем: Жаз. Көл басы.
  2. Жалаң сөйлем: Сабақ бітті.
  3. Жайылма сөйлем: Абайды халық құрметтеп еске алады.
  4. Жақты сөйлем: Тәуелсіздік тірегі — білімді ұрпақ.
  5. Жақсыз сөйлем: — Асау ма өзі?
  6. Толымды сөйлем: — Мен ағайды күтіп алдым.
  7. Толымсыз сөйлем: Асан жиналыста үндемеді.

Қорытынды әрекеттер

  • Оқушылардың білімін бағалау.
  • Үй тапсырмасын белгілеу.