Ғұндар бағындырған тайпаларды картадан көрсет
Бұл сабақта ғұндардың тарихтағы орны, олардың қоныс аудару үдерісіндегі рөлі, Аттиланың (Еділдің) тұлғасы және ғұн жорықтарының Еуразия кеңістігіне ықпалы қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
Білімдік мақсат
- Халықтардың ұлы қоныс аударуының мәнін түсіндіру.
- Ғұн жорықтарының маңызын талдау.
- Ғұндардың тарихтағы орнын айқындау, Аттиланың (Еділдің) өмірі мен қызметіне тоқталу.
- Тақырыпты визуалды материалдармен бекіту (фильм/үзінді көрсету).
Тәрбиелік мақсат
- Белсенді, ізденімпаз, жан-жақты білімді азамат тәрбиелеу.
- Дәлелді пікір айту, тарихи деректермен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.
Сабақ жоспары
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқу құралдарын тексеріп, түгелдеу.
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
- Көңіл күйін сұрау, ынтымақтастық орта қалыптастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Ғұндар туралы қандай дереккөздерде айтылады?
- Ғұндар бағындырған тайпаларды картадан көрсет.
- Оқулықты пайдаланып, Құдіретті Ғұн мемлекеті туралы әңгімеле.
- Қытайлар ғұндармен неге соғысты? Ғұндар неліктен жеңілді? Соғыстың салдарын түсіндір.
III–VI. Негізгі бөлім
- III. Жаңа сабақ
- IV. Жаңа сабақты бекіту
- V. Қорытындылау және бағалау
- VI. Үйге тапсырма беру
Жаңа сабақ: қысқаша мәлімет және негізгі бағыттар
Қысқаша мәлімет
Сақтардан кейін Қазақстан аумағында және көрші өңірлерде ірі мемлекет құрып, ұзақ уақыт дәуірлеген халықтың бірі — ғұндар. Б.з.д. IV ғасырдың өзінде-ақ Қытай мемлекеті ғұндарды өздерінің «солтүстік-батыстағы күшті бәсекелесі, жауы» деп санаған.
Зерттеулер ғұндардың түркі тілінде сөйлегенін дәлелдейді. Әуелде тайпалық одақ ретінде қалыптасқан ғұндар уақыт өте келе қуатты мемлекетке айналды. Олардың саяси-қоғамдық құрылысы туралы деректер негізінен қытай жылнамаларында кең сақталған.
Ғұндардағы мемлекеттіліктің негізі б.з.д. III ғасырдан басталады. Мемлекетті толық қалыптастырып, саяси жүйесін нығайтқан ірі тұлға — Мөде.
1) Халықтардың ұлы қоныс аударуы
Ғұн қоғамы ұшы-қиыры жоқ кең-байтақ жерді қоныстанып, көптеген тайпаның басын біріктірді. Әскери қуаты зор мемлекетке айналуы Еуразиядағы тайпалардың қозғалысын күшейтіп, тарихи үдерістерді жеделдетті.
Еділдің (Аттиланың) жеңісті жорықтары оның есімін әлемге әйгілі етті.
2) Ғұн жорықтарының маңызы
- Аттила (Еділ) шамамен 400–453 жылдары өмір сүрген.
- Көп халықтың тарихи жадында Ұлы ғұндардың бейнесі сақталып қалды.
- Аттила туралы еңбектер VI ғасырдан бастап бүгінге дейін жазылып келеді.
- Неміс, француз және итальян тілдерінде бірқатар шығармалар шыққан; Джузеппе Верди «Аттила» операсын жазған.
Біздің халық жадында Аттила Еділ атымен сақталған. Волга өзені қазақ тілінде де Еділ деп аталады.
3) Тарихтағы ғұндар: сипаттама және дерек
448 жылы Аттиланың сарайында болған Прииск оның сырт келбетін былай сипаттайды:
«Бір көрген адам оның нағыз азиялық екенін бірден аңғарады. Басы үлкен, бойы орташа, денесі мығым. Көзқарасы сұсты, қозғалысы шапшаң әрі сенімді. Дауысы сыңғырлаған күмістей, құлаққа жағымды».
«Ұлы қоныс аудару» қалай жүрді?
Тарихтағы «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» Орталық Азияның саяси картасына және этникалық құрамына елеулі өзгерістер әкелді. Қытайдың қысымымен ғұндар Алтай мен Сарыарқа арқылы Батыс Қазақстанға қарай жылжыды. Бұл қозғалыс жолай басқа тайпалардың да қоныс ауыстыруына әсер етті.
Ғұн тайпаларының шығыстан батысқа жылжуы б.з.д. II ғасырдан басталып, б.з. IV ғасырына дейін созылды. Бұл құбылыс тек ғұндарға ғана тән емес, көптеген ірі тайпалардың қозғалысымен сабақтас тарихи үдеріс болды.
Қазақстанға әсері
Бұл үдеріс жергілікті сақ, юэчжи, үйсін, қаңлы секілді тайпалардың шығыстан батысқа қарай орын ауыстыруына ықпал етті.
Еуропаға әсері
Ғұндар Еділден өтіп, сармат-алан тайпаларын ығыстыра отырып Еуропаға енді. Еуропалық жазбаларда олар «гундер» деп атала бастады.
Негізгі тарихи желі (қысқаша)
- Ғұндар Доннан Дунайға дейінгі готтарды Дунайдың арғы бетіне ығыстырды.
- Остготтар (шығыс готтар) ғұндармен одақтасуға мәжбүр болды.
- Керчь бұғазы арқылы өтіп, Боспор патшалығын талқандады.
- Қара теңіз жағалауынан Днестрге дейінгі аймақ ғұндардың ықпалына өтті.
- 376 жылы ғұндар Рим империясының шекарасына жақындады.
- V ғасырдың 30-жылдарынан бастап Румыния мен Венгрия аумағында күш алып, Еуропада ықпалы артты.
- Аттила Рим империясына қарсы күрес жүргізіп, кейбір аймақтарды бағындырды.
- Шалон маңында Аттила әскері мен Рим әскері арасында ірі шайқас өтті.
- VI ғасырда Еуропада Аттила бейнесі соғылған алтын-күміс теңгелер шығарылды.
Ұзақ мерзімді ықпал
- Тайпалардың антропологиялық келбетіне өзгерістер әкелді.
- Түркі тілінің таралуына ықпал етіп, жергілікті диалектілердің қалыптасуына әсер етті.
- Батыс готтар ғұндармен бірлесіп Ежелгі Рим империясына елеулі қауіп төндірді.
Жаңа сабақты бекіту
- Ғұндар Еуропаның қай мемлекеттеріне дейін жетті? Картадан көрсет. Ежелгі деректерде ғұндар қалай аталады?
- Қосымша әдебиеттерді пайдаланып, Аттила (Еділ) туралы әңгімеле.
- Ғұндардың жауларын жеңуінің себептері неде? Ойыңды дәлелдермен негізде.
Қорытындылау, бағалау және үйге тапсырма
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен сабақ барысындағы белсенділігі бағаланады. Жетістіктері атап өтіліп, ынталандырушы кері байланыс беріледі.
Үйге тапсырма
Шығармашылық тапсырма: «Ғұндардың әлемдік тарихтағы орны» тақырыбында қысқаша әңгіме (эссе) құрастыр.
Ескерту: Тақырыпты түсіндіруде карта мен дереккөздерге сүйеніп, тарихи терминдерді дұрыс қолдану ұсынылады.