Шығармашылықпен ойлауды дамыту
Тақырып
Ұлттық тәрбие арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары
Этнопедагогикалық ойдың бастаулары
ХХ ғасырдың 20–30 жылдары Қазақстанда этнопедагогикалық ой-пікірдің дамуына зор үлес қосқан ағартушы-педагогтар А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, М. Дулатов еңбектерінде бастауыш сынып оқушыларына ұлттық тәрбие беру, оны жүзеге асыру жолдары нақты көрсетілген.
Бұл еңбектердің ортақ идеясы — ұлттық құндылықтарды білім мазмұнымен ұштастыра отырып, баланың ой-өрісін кеңейту және шығармашылық әлеуетін ашу.
А. Байтұрсынұлы: бастауышқа ұлттық бағдар
Ұлттық сананы ояту және сауат ашу идеясы
Ахмет Байтұрсынұлының өмір жолындағы басты идеясы — қазақ халқының ұлттық санасын ояту, тұрмыс-жағдайын жақсарту. Ол үшін халықты жаппай сауаттандырып, ана тілінде оқыту қажет екенін үздіксіз насихаттады.
«Сауат ашқыш» пен «Әліпби»: әдістемелік жаңалық
А. Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына ерекше мән беріп, «Сауат ашқыш» оқу құралын жазды. Оның «Әліпбиі» — қазақтың алғашқы ұлттық сипаттағы әліппесі. Бұл оқулықта әр әріп жеке түсіндіріліп, жазылуы мен айтылуының ерекшеліктері нақты беріледі.
Оқулықтың маңызды қыры — әріптер толық меңгерілгеннен кейін оқулық соңында тәрбиелік мәні жоғары өлеңдер, тақпақтар, айтыс үлгілері, шағын әңгімелер ұсынылуы. Мұндағы мақсат:
-
Тексеру
Оқушы әріптерді толық меңгергенін анықтау.
-
Тәрбиелік ықпал
Адамгершілікке, адалдыққа, еңбекқорлыққа, мәдениеттілікке баулу.
Сондай-ақ оқу құралында ауыз әдебиетінің тәрбиелік мазмұны бар жанрларын пайдалану ұсынылады. Бұл тәсіл бастауышта ұлттық тәрбиені берудің әсерін күшейтеді және қазіргі әліппе мен оқу құралдарын әзірлеуде де басшылыққа алуға лайық.
«Бастауыш мектеп» мақаласындағы пәндер жүйесі
«Бастауыш мектеп» мақаласында А. Байтұрсынұлы қазақ бастауыш мектептерінде оқытылуы қажет пәндерді атап көрсетеді: оқу, жазу, дін, ұлт тілі, ұлт тарихы, есеп, шаруа-кәсіп, қолөнері, жағрафия, жаратылыстану.
Оқыту тілі туралы ұстанымы: «Қазақ балаларын ана тілінде, төте жолмен, қолайлы құралдармен оқыту керек».
Ол әр қазақтың кемінде бастауыш білім алуының маңызын ерекше атап, бастауышта берілетін білімнің өмірлік қажеттілігін тіл мен құлақтың қызметімен салыстыра түсіндіреді.
Ұлттық білім берудің екі бағыты
Тәуелсіздік кезеңінде ұлттық мектептер ашылып, оқыту мен тәрбиелеу бағдарламалары жаңарды. Осы жағдайда халықтық педагогиканы сабақта және сабақтан тыс жұмыстарда жүйелі қолдану — негізгі міндеттердің бірі.
Бағыт 1
Ұлттық педагогика негізінде білім мен өнегенің тиімділігін арттыру
Оқушыға берілетін білім ұлттық мазмұнмен байып, түсінік пен тәжірибе арқылы бекітіледі.
Бағыт 2
Ұлттық сана-сезім тұрғысынан тәрбиелеу
Халықтық тәрбиенің ықпалы мен пайдасын ұғындыру арқылы құндылыққа негізделген көзқарас қалыптастыру.
Ұлттық білім беру — ұлттық қауіпсіздік пен мәдениеттің құрамдас бөлігі. Ұлттық білім мазмұнындағы ұлттық дүниетаным — ұлттық болмыстың жүйелі көрінісі.
Оқушыларға тарихи құндылықтарды, ұлттық әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді оқыта отырып, оларды бойына сіңіруіне жағдай жасау — ой-өрістің жан-жақты дамуына ықпал етеді.
Жұмыс жоспары және сабақтағы іске асыру
Шығармашылық ізденіс барысында «Ұлттық тәрбие беру арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары» тақырыбын жүйелеу үшін төмендегідей жоспар ұсынуға болады:
-
1
Ұлттық білім беру жүйесінің бағыттарын зерделеу.
-
2
Ұлттық тәрбие туралы педагогтардың ой-пікірлерін оқу және талдау.
-
3
Ұлттық тәрбиені оқу пәндерімен табиғи байланыстыру.
-
4
Ұлттық мазмұн арқылы оқушы қызығушылығын арттыру.
45 минуттық сабақтағы қағида
Мұғалім ұлттық тәрбиені сабақ тақырыбына сәйкес, тиімді әрі өлшемді түрде енгізе алуы керек. Баланың қиялы ұшқыр: қызықтыра білсең — қызығады. Әр бала міндетті түрде өлең шығармауы мүмкін, бірақ әрқайсысының бейімі бар.
Оқушы қызығушылығын ояту әдістері
Бейіміне қарай тапсырма беру
Мысалы, сурет салуды ұнататын оқушыға сол тақырып бойынша әңгіме немесе өлең құрастыруды ұсынуға болады. Кейін сол бағытта жұмбақ, мақал-мәтел жинақтау тапсырмасы шығармашылықты күшейтеді.
Деңгейлеп оқыту
Оқушылардың ойлау деңгейі мен білім ерекшелігіне сай тапсырмаларды деңгей бойынша бөлу оқу мотивациясын сақтайды және нәтижеге жеткізеді.
Ізденісті оқушының өзіне жүктеу
Ұлттық әдет-ғұрыптар туралы мәліметтерді оқушының өзі жинаса, ол білімді «дайын күйде» емес, тәжірибе арқылы меңгереді.
Ойын элементін енгізу
Әр тақырыптың ұлттық мазмұнын шағын ойын формасында қолдану сабақтың динамикасын арттырып, оқушыға қызықты орта қалыптастырады.
Білім беру үдерісін технологияландыру
Білім беру — мәдени дәстүрдің ажырамас бөлігі. Сондықтан оқыту қызметі қазіргі заман талабына сай ұйымдастырылуы қажет. Білім беру жүйесін жобалау және іске қосудағы негізгі мәселелердің бірі — технологияландыру мен стандарттау.
Назардағы 5 бағыт
- Білім беру — мәдениеттің негіздерін уақыт талабына бейімдеп, ұрпақ әрекетін ұйымдастыру.
- Мамандарды дамушы және жаңадан өндіру технологияларын меңгеру негізінде даярлау.
- Оқу қызметінің технологиясы.
- Тәрбие — мәдени ерекшелікті, аймақтық өзгешелікті, шаруашылық құрылымды, экологияны және ұлттық дәстүрді сақтау.
- Сауаттылық — қоғамның барлық тобында кәсібилікті қамтамасыз ету тетігі.
Ұлттық білім беру үдерісін қалыптастыру үшін мектептің оқу-техникалық базасын нығайтып, сапалы білім алуға қолайлы жағдай жасау қажет. Қазіргі кезеңде мектептерді техникалық құралдармен жабдықтау, сыныптарды компьютерлендіру, интернетке қолжетімділік сияқты мүмкіндіктер кеңейіп келеді.
Оқулықтар мен білім мазмұны қазақ этнопедагогикасының негізі саналатын халықтық педагогикамен байланыса құрылғанда, ұлттық тәрбие мектеп практикасына жүйелі енеді. Тәрбие жұмысында «Атамекен», «Атакәсіп» сияқты бағыттардың жоспарлы жүргізілуі де маңызды.
Шығармашылық қабілетті дамытудың шарттары
Мектептегі оқыту үдерісінің негізгі мақсаттарының бірі — баланың білім игеру барысында ойлау қабілетін қалыптастыру, таным әрекетін белсендіріп, ұлттық тәрбие арқылы шығармашылық қабілетін дамыту.
Алғы шарттар
- 1 Шығармашылық қабілет деңгейін анықтау.
- 2 Қызығушылықты, шығармашылық пен таным белсенділігін арттыру.
- 3 Кездесетін қиындықтар мен қарама-қайшылықтарды ескере отырып зерттеу.
- 4 Қабілетті кезең-кезеңімен, сатылап дамыту.
- 5 Жұмыстар нәтижелілігін мақсатпен байланыстыра бағалау.
Осы шарттар орындалса, жан-жақты дамыған, ұлтжанды, шығармашыл тұлға тәрбиелеу мақсатына нақты қадам жасалады. Бастауыш жаста жаңа іске қызығушылық басым болады: ол баланың ақыл-ойын жұмылдырып, ішкі күшін оятады.
Ұлтжанды, шығармашыл оқушыға қойылатын талаптар
- Қиялды дамыту.
- Шығармашылықпен ойлауды дамыту.
- Шығармашылық белсенділікті дамыту.
Ата-аналарға ұсыныстар
- Баланың өз бетінше жұмыс істеуіне мүмкіндік беру.
- Асығыс қорытынды жасамау, тиянақтылық пен бақылауды сақтау.
- Бала бастамасына бөгет жасамай, қажет кезде көмек көрсету.
- Қойған мақсатына жету дағдысын қалыптастыруға ықпал ету.
Шығармашылық ойындар
Шығармашылық ойындар оқушының өзін танытуға деген талпынысын күшейтеді. Соның нәтижесінде пәнге қызығушылық артып, шығармашылық қабілеттердің түрлі қырлары біртіндеп қалыптасады.
Ұлттық ойын және қазіргі қызығушылық
Бұрын балалар ұлттық ойындарды жиі ойнайтын: асық ату, жамбы ату, алтыбақан және т.б. Қазіргі кезде ұлттық ойындарға қызығушылық төмендеп, компьютерлік ортадағы атысу, жарысу, көлік жүргізу, дәлдікке ату сияқты ойындарға құмарлық күшейді.
Бұл жағдай ұлттық ойындарды сабақ мазмұнына кіріктіріп, олардың тәрбиелік әлеуетін жаңаша форматта ұсынудың өзектілігін арттырады.
Қорытынды және тәжірибеден мысал
Қызығушылық пен белсенділік тұрақты түрде артып отырса, қабілеттің көптеген қырын қалыптастыруға болады. Өз тәжірибемде ашық сабақтарда ұлттық ойын элементтерін көрсету арқылы оқушылардың өз ұлтына деген сүйіспеншілігін арттыруға мән беремін.
Наурыз айында өткізілген «Ұлыстың ұлы күні — Әз Наурыз» атты мектепішілік ашық тәрбие сағаттары сайысында І орын иеленуіміз — ұлттық тәрбие бағытындағы еңбектің нақты нәтижелерінің бірі.
Оқушылардың ұлттық құндылықтарын сыныптан тыс шаралар арқылы қалыптастыру да маңызды. Әр ұстаз оқу-тәрбие жұмысына шығармашылықпен қарап, жаңа заман талабына сай, озық ұлттық дәстүр рухында тәрбиелеп, сабақты түрлендіру үшін тиімді әдіс-тәсілдерді қолданса, нәтижеге қол жеткізуге толық мүмкіндік бар.