Құрақ - Қазақстанның барлық облыстарына тән өнердің бір түрі
Ұлттық педагогика және технология сабағы: қолөнер арқылы тәрбие беру
Камен Абилхайдарқызы Курманова — Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Келді–Мурат ауылындағы Благодарное орта мектебінің технология пәні мұғалімі. Қай пәннің болсын ұлттық педагогиканы насихаттауға мүмкіндігі мол, ал технология сабақтарында халық қолөнеріне үйрету арқылы тәлім-тәрбиені жасөспірімнің бойына сіңірудің маңызы ерекше.
Сабақтың тәрбиелік өзегі
Ұлттық қолөнер бұйымдарын сабақта орынды қолдану оқушыны халық өнеріне баулиды және сабақтың тәрбиелік мәнін арттырады. Технология сабағында шәкірттің білімге құштарлығын күшейту, өздігінен ойлау қабілетін қалыптастыру, еңбекке баулуымен қатар ата-бабадан қалған салт-дәстүрді таныту — бүгінгі күннің талабы.
Ертеден келе жатқан тарихы мен өзіндік ерекшелігі айқын қазақ қолөнері жас ұрпақты тәрбиелеуде үлкен мәнге ие. Баланы қолөнерге баулу үшін алдымен үлгі алатындай орта қалыптастыру, оның қыр-сырымен таныстыру, «құпиясын» ашып көрсету, яғни білім беріп, еңбекке бағыттау қажет.
Негізгі мақсат
Оқушы білімді жаттап қана қоймай, оны өмірмен байланыстырып, жан-жақты ойлай алатын деңгейге жетуі тиіс.
Мұғалімнің міндеті
Оқушылардың ой белсенділігін арттыру, саналы түрде ойлана білуін дамыту және жүйелі жаттығу жұмыстарын ұйымдастыру.
Ойлау дағдыларын дамытуға бағытталған тәсілдер
Логикалық ойлау үдерісі бірқатар амалдардан тұрады: талдау, жинақтау, салыстыру, топтастыру, жалпылау, тұжырым жасау және өзге де әрекеттер. Бұл дағдыларды дамыту үшін сабақта тиімді әдістерді қолданып, арнайы тапсырмалар жүйесін құру қажет.
Талдау
Бөліктерге жіктеу, себеп-салдарды анықтау.
Салыстыру
Ұқсастық пен айырмашылықты табу.
Жалпылау
Негізгі заңдылықтарды қорыту.
Құрақ құрау: дәстүр мен білімді тоғыстыратын өнер
Сабақта ұлттық қолөнер туындыларын және салт-дәстүрді ұтымды қолдансақ, оқушылардың пәнге де, өз халқының тарихы мен мәдениетіне де қызығушылығы арта түседі. Қолөнердің басқа түрлері секілді құрақ құрау да оқушылардың ой-өрісін жан-жақты дамытуға ықпалы мол.
Құрақ — мата қалдықтарынан жасалатын үй бұйымдарының бірі. Қазақ халқы құрақты тек төсеніш ретінде ғана емес, сәндік мақсатта жастық бетіне және тұрмысқа көрік беретін бұйымдар жасауға пайдаланған: қолдорба, керме, аяққап, сандық жапқыш және т.б. Құрақ құрау — Қазақстанның барлық өңіріне тән қолданбалы өнер түрі.
Ежелгі шеберлер геометрияны арнайы оқымаса да, әртүрлі геометриялық пішіндерден құралған композициялар арқылы әсемдік жасай білді. Сонымен қатар, мата қиықтарын іске жарату материалды үнемдеуге мүмкіндік берген.
Маңызды тұжырым
Құрақ құрауды тек технология сабағында ғана емес, басқа пәндермен байланыстыра оқыту оқушының ой-өрісін кеңейтіп, жеке пәндерге қызығушылығын арттырады.
Пәнаралық байланыс: құрақ арқылы оқыту мүмкіндіктері
Еңбек сабағында құрақ құрауға үйрету барысында әртүрлі геометриялық фигураларды құрастыру, үшбұрыш қабырғаларының немесе төртбұрыш табандарының теңдігі, өлшемдер арасындағы байланыс қажет болады. Ал композиция құрастыру мен түстердің үйлесімін табуда бейнелеу өнерінен алған білімдер қолданылады.
Құрақтағы фигуралардың қабырғаларының ұзындығы келесі фигураның табанына не қабырғасына дәл келуі — математика және геометриямен, ал сызбасын жасап, өлшеп, шаблон дайындау — сызу пәнімен тығыз байланысты. Маталардың тоқылу айқаспаларын түсіндіру, талшықтық құрамы мен қасиеттерін қарастыру кезінде биология және химия пәндерімен байланыс күшейеді. Құрақ композициясының көркем шешімі, ырғақ пен реңк — бейнелеу өнерімен сабақтас.
Дәлдік
Өлшем, бұрыш, симметрия және сәйкестік арқылы есептеу дағдысы дамиды.
Шығармашылық
Композиция құру, түс таңдау, ырғақ пен үйлесімді табу қабілеті қалыптасады.
Тәрбиелік мән
Ынта, ұқыптылық, еңбекқорлық және эстетикалық талғам артады.
Құрақ түрлері және түстер үйлесімі
Құрақ құрау үшін әртүрлі маталардың қалдықтары пайдаланылады. Бүгінде кең тараған құрақ түрлері мыналар: қайшы құрақ, тырна қатар, қаттама құрақ, таңдай құрақ, алма құрақ, сегіз жапырақ, мүйіз құрақ, тұмарша, жұлдыз құрақ және т.б. Құрақты көбіне ақ, қара, көк секілді негізгі түстерді үйлестіре отырып құрайды.
- Қайшы құрақ
- Тырна қатар
- Қаттама құрақ
- Таңдай құрақ
- Алма құрақ
- Сегіз жапырақ
- Мүйіз құрақ
- Тұмарша
- Жұлдыз құрақ
Оқыту сатылары: бастауыштан жоғары сыныпқа дейін
Жалпы білім беретін еңбекке баулу бағдарламаларында оқушыларды құрақ құрауға үйрету бастауыш сыныптан басталады: бұл кезеңде олар күрделі композицияларды қағаздан құрастырады. Ал жоғары сыныптарда мата қалдықтарынан құрақ құрауға көшеді.
Құрақ тігу барысында оқушылардың төзімділігі, еңбек сүйгіштігі, шеберлігі және эстетикалық талғамы артады, сонымен бірге логикалық ойлау қабілеті жүйелі түрде қалыптасады.
Қорытынды
Қолданбалы өнердің бір бағыты — құрақ құрау — есептеу, бұрыш өлшемдерін анықтау, өң-түс сабақтастығын табу сияқты әрекеттер арқылы оқушыны жан-жақты әрі шығармашылықпен ойлануға жетелейтін тиімді тәрбие құралы.