Қазақша рефераттар

Өнеркәсіпті орналастырудың негізгі принциптері

Сабақтың тақырыбы

Өнеркәсіп: құрылымы және орналасу факторлары

Сабақ түрі

Жаңа тақырып

Ұйымдастыру формасы

Фронтальді

Әдіс-тәсілдер

Сұрақ-жауап

Құрал-жабдықтар

Қазақстанның әкімшілік-саяси картасы, интерактивті тақта

Сабақ мақсаттары

Білімділік

  • Өнеркәсіп ұғымына анықтама беру.
  • Өнеркәсіптің құрамы, құрылымы және ерекшеліктерін анықтау.
  • Өнеркәсіпті орналастыру принциптері мен факторларын түсіндіру.
  • Өнеркәсіптің аумақтық ұйымдастырылуын сипаттау.

Дамытушылық

Қазақстан шаруашылығын карта бойынша сипаттау арқылы білімді тереңдету, талдау дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік

Отан туралы білімді кеңейту, отансүйгіштік қасиеттерді нығайту және географиялық мәдениетке баулу.

Негізгі ұғымдар мен номенклатура

Негізгі ұғымдар

Экономикалық-әлеуметтік география Экономикалық-әлеуметтік аумақтық кешендер Дәстүрлі экономика Нарықтық экономика Жоспарлы экономика Әміршілдік-таратушылық экономика Индустрияландыру Либерализация Жекешелендіру Табиғи-ресурстық әлеует Даму стратегиясы

Номенклатура

Қазақстан Петропавл Павлодар Семей Риддер Көкшетау Ақтөбе Орал Түркістан Тараз Қарағанды Астана Алматы Атырау

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

Мұғалімнің іс-әрекеті

  • Оқушылармен амандасады.
  • Түгендеу жүргізеді, сабаққа дайындығын тексереді.
  • Психологиялық дайындық деңгейін байқайды.

Оқушылардың іс-әрекеті

  • Мұғаліммен амандасады.
  • Сабақта кім жоқ екенін анықтайды.

2) Үй тапсырмасын тексеру (шамамен 10–12 минут)

Мұғалімнің іс-әрекеті

  • Үйге берілген 7-параграф тапсырмаларын тексереді.
  • Тест тапсырмалары бойынша жауаптарды бағалайды.

Оқушылардың іс-әрекеті

Сұрақтарға жауап береді және тест тапсырмаларын орындайды.

3) Жаңа материалға көшу

Өткен тақырып бойынша Қазақстан шаруашылығының құрылымы еске түсіріледі.

4) Жаңа материалды меңгерту

Талқылау сұрақтары

  1. Өнеркәсіп салалары қандай топтарға бөлінеді?
  2. Қазақстан өнеркәсібінде қай топ басым? Бұл қаншалықты тиімді?
  3. Қазақстанның әлемдік экономикадағы рөлін айқындайтын салааралық өнеркәсіп кешендерін атаңыз.
  4. «Инновациялық жолмен даму экономикасы» ұғымын қалай түсінесіз?
  5. Өнеркәсіпті орналастырудың негізгі принциптерін атаңыз.
  6. Мамандану, кооперация және комбинат ұғымдарын түсіндіріңіз.
  7. Әртүрлі факторлар қай салаларға ерекше әсер етеді?

Өнеркәсіп салаларының топталуы

Өнеркәсіп салалары негізінен тау-кен өндірісі, электр энергиясы, жылу, су және газ өндіру, сондай-ақ өңдеу өнеркәсібі (конструкциялық материалдар өндіру) болып бөлінеді. Отын өнеркәсібі мұнай, мұнай өңдеу, көмір және газ салаларын біріктіреді. Жеңіл өнеркәсіптің құрамына тоқыма, тігін, тері өңдеу, аяқ киім және басқа да салалар кіреді.

Қазақстан өнеркәсібіндегі басымдық және тиімділік

Қазақстанда халық тұтынатын салалар (азық-түлік, киім, аяқ киім) әдетте «Б тобына» жатқызылады. Көп жағдайда тұтыну тауарларын шетелден сатып алып, оларды ауыр өнеркәсіп өнімдеріне айырбастау тәжірибесі кездеседі. Алайда баға сәйкессіздігі мен айырбас шарттарының қолайсыздығына байланысты мұндай модель әрдайым тиімді бола бермейді.

Салааралық кешендер және үлес салмағы (мысал)

Қазақстан өнеркәсібіндегі салааралық кешендер бойынша (2003 ж. дерек үлгісі) үлес салмақ шамамен:

  • Отын-энергетикалық кешен: 6%
  • Металлургия кешені: 1,6%
  • Машина жасау кешені: 4%
  • Басқа кешендер: қосымша үлес

Инновациялық даму ұғымы

Инновациялық даму — өндірісте жаңа технологияларды енгізу және басқару мен өнім шығаруды жаңғырту. Бұл тәсіл экономиканың шикізатқа тәуелділігін азайтып, өңдеуші салалардың сапалы әрі бәсекеге қабілетті өнім өндіруіне жол ашады. 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы өнеркәсіп құрылымын жақсартуға бағытталды.

Өнеркәсіпті орналастырудың негізгі принциптері

  1. Ресурстарды аймақтың және елдің мүддесіне сай тиімді пайдалану мүмкіндігі бар аумақтарда орналастыру.
  2. Шикізат көзіне, отынға, энергияға, еңбек ресурстарына және тұтынушыға жақын болуын ескеру.
  3. Қоршаған ортаны қорғау талаптарын және сыртқы экономикалық байланыс жағдайларын есепке алу.
  4. Еңбек өнімділігін арттыратын өндірісті шоғырландыру, мамандандыру, құрамдастыру артықшылықтарын пайдалану.

Ұйымдастыру түрлері: мамандану, кооперация, комбинат

Мамандану — кәсіпорынның біркелкі өнім шығаруға шоғырлануы (мысалы, тек трактор немесе тек экскаватор шығару).

Кооперация — дайын өнімді шығаруға бірнеше кәсіпорынның бірлесіп қатысуы.

Комбинат — шикізатты өңдеудің сатыларын бірізді жүргізуді, өндірістерді біріктіре өңдеуді және кәсіпорындардың өзара қызмет көрсетуін қамтамасыз ететін өндірістік бірлестік.

Орналасу факторларының салаларға әсері (мысалдар)

Шикізат факторы

Мұнай өңдеу, газ өндіру, мыс, қорғасын, мырыш өндірісі сияқты салаларға тән.

Отын-энергетикалық фактор

Көмір өндіру, су электр станциялары, кейбір химия өндірістері (мысалы, сода) үшін маңызды.

Еңбек ресурсы факторы

Автомобиль құрастыру, аспап жасау сияқты еңбек сыйымды салаларға әсер етеді.

Көлік және тұтынушы факторы

Мұнай өңдеу, машина жасау, шағын металлургия, ауыл шаруашылығы және мақта-мата салалары үшін маңызды.

5) Жаңа тақырыпты бекіту

52, 53, 54, 55-суреттерді және 9–10-кестелерді талдау арқылы қорытынды пікірлер жасалады.

6) Қорытындылау

Талқылауға арналған сұрақтар:

  • Қазақстан экономикасында қай сала шешуші рөл атқарады? Оның сипаты қандай?
  • Қалыптасқан қолайсыз тәуелділікті еңсерудің қандай жолдары бар?

7) Бағалау

Оқушылардың белсенділігі мен тапсырмаларды орындауына қарай бағаланады. Бағалар күнделікке қойылады, қажет жағдайда ескертулер мен ұсыныстар айтылады.

8) Үй тапсырмасы

  • 97-бет: 1–4-тапсырмаларды орындау.
  • Тест сұрақтарына жауап беру.
  • Тапсырмаларды күнделікке жазып алу.