Инфекция көзі
Денсаулық туралы түсіндіру мәтіні
СПИД не үшін қауіпті?
Бұл материалдың мақсаты — жасөспірімдердің санасына жұқпалы, адам өміріне қауіпті аурулардан сақтанудың маңызын мысалдармен түсіндіру және салауатты өмір салтын қалыптастыруға ықпал ету.
Сабақ/әңгіме форматы
Көрнекілігі
Ой шақыру, кестелер, суреттер
Әдістері
Сұрақ-жауап, баяндау, ой бөлісу
Негізгі ой
Алдын алу — ең тиімді қорғаныс
Кіріспе: ЖИТС (АИВ) деген не?
ЖИТС (жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы) — иммундық жүйенің әлсіреуіне әкелетін жұқпалы дерт. Ағзаға түскен вирус қорғаныс шебі саналатын лимфа жүйесінің жасушаларын зақымдап, нәтижесінде адам түрлі инфекцияларға өте осал болып қалады.
Тарихи дерек
- 1983 жылы француз вирусологы Л. Монтанье АИВ-тің қоздырғышын анықтады.
- 1984 жылы америкалық ғалым Р. Галло вирустың қасиеттерін жан-жақты зерттеп, жариялады.
Вирус ағзада қалай әсер етеді?
АИВ адам ағзасына енгеннен кейін қан құрамындағы лимфоцит жасушаларына еніп, жасушаның генетикалық аппаратына «жабысады» да, тез көбейе бастайды. Соның салдарынан жасуша бұзылып, өледі. Жаңа шыққан вирустар басқа жасушаларға өтіп, осы үдерісті қайта-қайта қайталайды. Уақыт өте иммундық жүйе әлсіреп, ағзада иммун тапшылығы қалыптасады.
Маңызды ескерту: жасырын кезең
Жасырын кезең ондаған жылға дейін созылуы мүмкін. Бұл уақытта адам өзін аурумын деп есептемеуі ықтимал, бірақ инфекцияны басқа адамдарға жұқтыру қаупі сақталады.
Вирусқа сыртқы әсерлердің ықпалы
АИВ химиялық және физикалық әсерлерге салыстырмалы түрде төзімсіз. Мәселен, вирусты шамамен 57°C шамасына дейін қыздырғанда жойылады. Сондықтан вирус бар затты қайнату оның белсенділігін жоятыны белгілі.
Медицинада қолданылатын көптеген дезинфекциялық құралдар (мысалы, спирт және басқа да залалсыздандырғыш ерітінділер) вирусты тиімді түрде жоя алады.
Негізгі белгілері және кезеңдері
Вирус жұққан адамдардың бір бөлігі клиникалық белгілермен ауыруы мүмкін, ал қалған бөлігі ұзақ уақыт вирус тасымалдаушы ретінде белгісіз жүреді.
Инкубациялық кезең
Жұққан сәттен алғашқы белгілер пайда болғанға дейінгі уақыт 2–3 аптадан 6–12 айға дейін, кей деректер бойынша бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. Кейде инфекция белгісіз түрде дамиды.
Жедел белгілер (кей жағдайда)
- Дене қызуының көтерілуі
- Тамақтың ауыруы (ангина)
- Бас ауыруы, әлсіздік
- Лимфа түйіндерінің ісінуі
- Теріде бөртпенің пайда болуы
Жұғу көздері және жұғу жолдары
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы деректерінде АИВ жұқтырғандар саны туралы әр кезеңде әртүрлі болжамдар берілген. Жалпы алғанда, инфекцияның таралуына мінез-құлықтық және әлеуметтік факторлар әсер етеді.
Инфекция көзі
Вирус жұққан адам — оның ішінде белгілері байқалмайтын вирус тасымалдаушы да, ЖИТС-пен ауырған адам да — жұқтыру көзі болуы мүмкін. Белгі болмағандықтан, тасымалдаушылардың қауіпі жоғары.
Вирус көбірек кездесетін биологиялық сұйықтықтар
- Қан
- Сперма
- Қынап бөліндісі
- Емшек сүті
Көз жасында, жұлын сұйықтығында және сілекейде вирус өте аз мөлшерде болуы мүмкін.
Неліктен бұл маңызды?
ЖИТС-тің қауіптілігі — иммундық жүйені біртіндеп әлсіретіп, адамның қорғанысын төмендетуінде. Ал жасырын кезеңде адам өзін сау сезінуі мүмкін, бірақ инфекцияны тарату қаупі сақталады.
Дереккөз: Мейірханова З. Қыз – өмірдің қызғалдағы. Алматы: Олжас, 2006.