Банк пайдасы
Банк пайдасы және проценттік ставка
Банк пайдасы — қарыз капиталы иесінің иемденетін табысы. Қарыз капиталынан түсетін табыс жылдық пайызбен өрнектеледі және ол проценттік ставка деп аталады.
Орташа ставка
Ұзақ мерзімді кезеңмен анықталатын проценттік ставканың тұрақтылау көрсеткіші.
Нарықтық ставка
Күн сайын қалыптасатын, нарық конъюнктурасына жедел тәуелді ставка.
Ставкаға әсер ететін негізгі факторлар
- капитал көлемі;
- капиталдың өнімділігі;
- капиталға сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы.
Номинал және нақты проценттік ставка
Проценттік ставка өз кезегінде номинал және нақты ставкаға бөлінеді.
Номинал ставка
Белгілі бір ақша бірлігімен (мысалы, теңге немесе доллар) көрсетілетін, ресми жарияланатын ставка.
Нақты ставка
Инфляциямен өзара байланыста анықталатын, сатып алу қабілетін ескеретін ставка.
Ставка деңгейінің өзгеру себептері
Проценттік ставкалар әртүрлі жағдайларға байланысты (мысалы, 7%-дан 20%-ға дейін) ауытқуы мүмкін. Негізгі себептер:
1) Тәуекел
Борышқордың қарызды қайтара алмау қаупі артқан сайын, несие беруші қарыз бойынша процентті жоғары қояды.
2) Мерзім
Ұзақ мерзімді қарыздар әдетте қысқа мерзімді қарыздарға қарағанда жоғары ставкамен беріледі. Себебі ұзақ мерзімде несие беруші қаражатты балама тәсілмен пайдалану мүмкіндігінен айырылып, қаржылық шығынға ұшырауы ықтимал.
3) Қарыз көлемі
Көбіне аз мөлшердегі қарыздарға ставка жоғары болады, өйткені ірі және ұсақ қарыздарды рәсімдеудегі әкімшілік шығындар шамалас.
Қосымша ықпалдар
Бәсеке деңгейі, салық салу тәртібі және өзге де институционалдық факторлар да ставканың қалыптасуына әсер етеді.
Проценттік ставканың экономикадағы рөлі
Проценттік ставканың атқаратын қызметі өте маңызды: ол өндіріс деңгейіне де, өндіріс құрылымына да ықпал етеді.
Инвестиция мен өндіріс көлемі
Төмен ставка инвестицияның өсуіне және өндірістің кеңеюіне мүмкіндік береді. Жоғары ставка инвестицияны тежеп, өндірістің баяулауына әкеледі.
Капиталдың орналасуы
Ставка капиталдың қай салаға бағытталатынын айқындап, қаражатты табыстылығы жоғары бағыттарға шоғырландыруға әсер етеді.
Пайда: мәні, түрлері және қалыптасуы
Пайда — кәсіпорынның мақсаты және қозғаушы күші. Пайданың негізгі көзі — қажетті өнімнің бір бөлігі және қосымша өнім. Ол кәсіпорынның өндірістік және коммерциялық қызметін қорытындылайтын басты көрсеткіштердің бірі болып саналады.
Экономикалық және бухгалтерлік пайда
Пайда категориясын түсіндіруде экономикалық (таза) және бухгалтерлік пайданы ажырату маңызды. Бұл айырмашылық шығындардың ішкі және сыртқы болып бөлінуіне байланысты.
Экономикалық (таза) пайда
Толық түсімнен ішкі және сыртқы шығындардың сомасы (соның ішінде орташа пайда да ескеріледі) шегерілгеннен кейінгі нәтиже.
Бухгалтерлік пайда
Түсімнен тек сыртқы өндірістік шығындар шегерілгеннен кейінгі нәтиже.
Пайда көлеміне әсер ететін факторлар
Пайда — кәсіпорын қызметін қорытындылайтын синтетикалық көрсеткіш. Сондықтан оның көлеміне көптеген фактор әсер етеді.
1) Еңбек өнімділігі
Өнімділік артқан сайын өнім өндіру және сату көлемі өседі, өзіндік құн төмендейді. Нәтижесінде пайда көбейеді.
2) Материалдық және еңбек шығындарын үнемдеу
Материал және еңбек сыйымдылығы азайып, капиталды пайдалану тиімділігі артады — бұл да пайданы ұлғайтады.
3) Өндіріс құрылымы және өнім ассортименті
Сұранысы жоғары және маржасы жақсы өнім үлесінің артуы пайданы өсіруге жағдай жасайды.
4) Баға деңгейі
Бағаның өсуі пайдаға тікелей пропорционалды әсер етеді, ал төмендеуі — кері пропорционалды.
5) Авансталған капиталдың айналым жылдамдығы
Капитал айналымының жеделдеуі негізгі және айналым капиталын үнемдеуге немесе өнім көлемін өсіруге мүмкіндік береді. Екі жағдай да пайданы арттырады.
6) Жалпы пайданың бөлінуі
Жалпы пайданың таза пайдаға және мемлекетке аударымдарға бөлінуі кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына әсер етеді. Мемлекетке орынсыз немесе артық аударымдар таза пайданы азайтып, кәсіпорынның қалыпты жұмыс істеу мүмкіндігін төмендетуі мүмкін.
Кәсіпорын осы бағыттардың барлығында пайданы көбейтуге ұмтылады, өйткені бұл оның өндірістік және коммерциялық қызметінің нәтижелілігін арттырады.
Пайданың негізгі қызметтері
Пайданың экономикалық категория ретіндегі мәні оның төмендегі үш қызметі арқылы көрінеді.
1) Бағалау қызметі
Пайда өндірістік және коммерциялық қызметке қорытынды баға беретін көрсеткіш ретінде қолданылады. Дегенмен, оның көп факторлылығына байланысты пайдаға қоса өзге көрсеткіштерді де қатар қолдану қажет.
2) Бөлу және қайта бөлу
Пайда қосымша құнды кәсіпорын мен мемлекет, кәсіпорын мен салалар, кәсіпорын мен жұмысшылар, өндірістік және өндірістік емес салалар арасында бөлу және қайта бөлу құралы ретінде қызмет етеді.
3) Ынталандыру
Пайда кәсіпорын мен қызметкерлерді экономикалық ынталандырумен байланысты: ол марапаттау қорын қалыптастыруға және өндірісті кеңейтудің көзі ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Пайда көрсеткіштері: абсолюттік және салыстырмалы
Кәсіпорын пайдасы абсолюттік түрде (ақша өлшемімен) және салыстырмалы түрде (пайда нормасы, %) анықталады.
Пайда нормасы
Пайда нормасы пайданың барлық авансталған капиталға қатынасы ретінде пайызбен есептеледі:
R* = P / K
- R*
- — пайда нормасы
- P
- — ақша түріндегі пайда
- K
- — авансталған капитал
Бұл көрсеткіш авансталған капиталдың пайдалылығын сипаттап, капиталды әрі қарай қалай тиімді пайдалану керектігін айқындайды.
Шығындарға қатысты пайда
Пайданы жалпы шығындарға қатынасы арқылы да есептеуге болады. Бұл тәсіл өндірісте жұмсалған шығындардың пайдалылығын көрсетеді.
Пайдалылық = Пайда / Жалпы шығындар