Қазақша рефераттар

Мұғалімнің білімді игертуі

Білім берудегі жаңа тәсілдер: мұғалім таңдауы, әдіс пен технологияның мәні

Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы, М. Шаханов атындағы жалпы орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Полатова Айнұр Мүслімбекқызы. Бұл жазбада білім беру мен білім алудағы жаңа тәсілдерді күнделікті сабақта қолданудың бағыттары жүйеленеді.

Жаңа технологияларды сабақ үстінде тиімді пайдалану үшін мұғалім ең алдымен оқушылардың жас ерекшелігін ескеріп, өз мақсаты мен міндетіне, педагогикалық шеберлігіне сай әдіс-тәсілдерді саналы түрде таңдайды. Жаңа әдістерді жүзеге асыруда мұғалімнің белсенділігі, шығармашылық ізденісі, мамандығына сүйіспеншілігі және шәкірт еңбегін әділ бағалауы ерекше мәнге ие.

Негізгі ұғымдар: «технология», «әдіс», «тәсіл»

Технология

Оқытуды ұйымдастырудың жүйелі моделі; мақсат, мазмұн, әдіс, құрал және нәтижені бір арнаға біріктіретін тұтас құрылым.

Әдіс

Білім берудің теориясына сүйенетін, білімді меңгертудің жолы. Әдіс оқушының ішкі уәжін (ынтасын) іске қосып, әрекетті мақсатқа бағыттауды көздейді.

Тәсіл

Іс-әрекетті орындаудың нақты амалдары. Тәсілдер әдіске бағынады, ал қолданылатын құралдардың алуан түрлі болуы әдістің құрылымына ықпал етеді.

Әдістер арқылы білім мазмұны меңгеріледі. Сондықтан мұғалім оқушыларды түпкі нәтижеге жеткізетін тиімді әдіс-тәсілдерді іріктеп, оларды сабақтың мақсатына сәйкес үйлестіре қолдануы қажет.

Сабақта қолданылатын негізгі оқыту технологиялары

1) Бағдарламалап оқыту технологиясы

Б. Скинер, Н. Крауер, В. П. Беспалько

Ғылыми негізде құрылған бағдарлама арқылы оқытудың тиімділігін арттыруға бағытталады. Оқу материалы логикалық бірізділікпен шағын бөліктерге (кадр, файл т.б.) бөлініп беріледі. Бұл тәсіл баланың жеке ерекшелігін ескере отырып, нәтижеге жүйелі жеткізуді көздейді.

2) Ойын арқылы оқыту технологиясы

Дидактикалық, тәрбиелік, дамытушылық және әлеуметтендіру мақсаттарына жетуге мүмкіндік береді. Ойын әрекетінің психологиялық механизмі оқушының жеке талап-талғамына сүйеніп, білімдік, танымдық және шығармашылық әлеуетін ашуға жағдай жасайды.

3) Дамыта оқыту технологиясы

Л. С. Выготский, Л. В. Занков, Д. Б. Эльконин, В. В. Давыдов

Негізгі идея — баланы оқыта отырып жан-жақты дамыту. Оқушының «өзін-өзі үйренуші субъект» деңгейіне көтерілуі мақсат етіледі. Оқыту дамытудың алдында жүруі тиіс, ал дидактикалық құралдардың дамуға ықпалы жоғары.

Тиімділік шарттары:

  • мақсатты, кешенді даму жүйесі;
  • мазмұнның жүйелілігі мен тұтастығы;
  • теориялық білімнің жетекші рөлі;
  • жоғары қиындық деңгейінде оқыту;
  • материалды меңгеруде жедел ілгерілеу;
  • оқу үдерісін оқушының сезінуі және әртүрлілігі;
  • жекелеп оқыту, барлық баланың дамуын көздеу.

4) Түсіндіре оза оқыту технологиясы

С. Н. Лысенкова

Мақсаты — барлық баланы табысты оқыту. Оқу материалының бірізділігі мен жүйелілігі сақталып, саралау жүзеге асады; әр оқушыға берілетін тапсырма қолайлы деңгейде ұсынылады.

Сабақты пысықтауға алдымен озат оқушылар, кейін орташа, ең соңында үлгерімі төмен оқушылар қатыстырылып, біртіндеп толық дербестікке жеткізу көзделеді. Сыныпта түсіністік, өзара көмек, ынтымақтастық ахуалы қалыптастырылады: қателік ескертіледі, бірақ жазғырылмайды.

Үй тапсырмасы оқушы мүмкіндігіне сай беріледі; білім, білік, дағды жүйелі дамыта меңгертіледі.

5) Модульдік оқыту технологиясы

В. М. Монахов

Оқытудың тұтас технологиясын жобалауға негізделеді: мақсатқа жеткізетін педагогикалық үдеріс құрылып, нәтижені талдауға мүмкіндік беретін жүйе таңдалады.

Негізгі объект — оқу тақырыптары мен дидактикалық модуль. Оқушы сатылаған сайын қабылдау ерекшелігі өзгеріп, пәндік жүйе күрделене түседі. Сондықтан тапсырмалар жас ерекшелігі мен қабылдау мүмкіндігі ескеріле отырып беріледі.

6) Өздігінен даму технологиясы

М. Монтессори

Бала жан-жақты дамып, дербестікке тәрбиеленеді; бала санасында заттар әлемі мен ойлау әрекетінің үйлесуі көзделеді. Оқыту баланың табиғи дамуына сәйкес болуы тиіс — сонда бала өзін-өзі дамытады.

Монтессори педагогикасының өзегі — баланың мұғалімге: «Мынаны менің өзім жасауымa көмектесіңіз» дейтін деңгейіне жетелеу.

7) Саралап (деңгейлеп) оқыту технологиясы

Психологиялық негізі: Л. С. Выготскийдің «актуалды даму аймағынан» «жақын арадағы даму аймағына» өту теориясы

Деңгейлеп оқытуда білім алушы тапсырмаларды қайталауға құрылған бастапқы деңгейден бастап, өнімді іс-әрекетті қажет ететін жоғары деңгейлерге біртіндеп ауысады. Осы арқылы оқушы оқу материалын әртүрлі тереңдікте қабылдайды.

В. П. Беспалько ұсынған қабылдау деңгейлері:

1-деңгей — міндетті (базалық)

Тақырыптың ең негізгі, қарапайым мазмұнын ашып, міндетті түрде білуге тиіс тұтас бейнені қалыптастырады. Барлық білім алушы толық орындауы тиіс.

2-деңгей — алгоритмдік

Қосымша мәліметтер арқылы білім кеңейтіледі, нақтылайды. Оқушы материалды талдап, ұқсас тапсырмаларды орындайды, бірақ білімін түрлендіріп қолдануы қажет.

3-деңгей — эвристикалық

Өз бетінше жұмысты қалыптастырады: талдау, жинақтау, салыстыру арқылы тереңдетеді, қорытынды жасайды. Ребус, сөзжұмбақ, анаграмма құрастыру сияқты тапсырмалар ұсынылады.

4-деңгей — шығармашылық

Өздігінен жұмыс істеу дағдысын бекітеді: реферат, баяндама, өлең, жұмбақ, жаңылтпаш құрастыру секілді тапсырмалар беріледі.

Деңгейлеп оқытудың нәтижесі:

  • оқушының жеке қабілетін анықтауға көмектеседі;
  • оқушылардың бір-бірінен қалып қоймауына жағдай жасайды;
  • өздігінен жұмыс істеу дағдысын қалыптастырады;
  • әр оқушы өз деңгейімен бағаланады.

Жеке тұлғаға бағдарланған технология

Жеке тұлғаға бағдарланған технологияда (А. В. Хуторской) оқу-тәрбие үдерісінде баланың жеке ерекшелігі ескеріледі, әр білім алушының оқу тапсырмаларын орындауына қолайлы жағдай жасалады.

Негізгі ұстанымдар:

  • жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігін ескеру (қабылдау мүмкіндігіне сай оқыту);
  • білім беру траекториясын таңдаудың еркіндігі (міндетті деңгейден төмен болмауы тиіс);
  • оқытудың жағдаяттылығы (құзыреттілікке бағдарланған тапсырмаларға тілдік жағдай құру).

Әдіс пен тәсілді таңдауға қойылатын талаптар:

  • қарым-қатынастық әрекетті күшейту;
  • шығармашылық әрекетті дамыту;
  • баланың жеке дамуын қолдау;
  • өзіндік және шығармашылық әрекетін ынталандыру.

Іске асыру жолдары:

  1. сыныпты жоғары / орташа / төмен топтарға бөліп, материалды күрделілік деңгейіне сай іріктеу;
  2. оқушының мүмкіндігіне қарай жеке білім траекториясын құру.

Бұл бағыт әртүрлі мазмұн мен көлемдегі нәтижеге жеткізетін жеке траекторияларды таңдауды талап етеді.

Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету және интерактивті сабақ

Математика — оқушының абстрактілі ойлауын және ой-өрісін дамытатын нақты ғылым. Оқушының интеллектуалдық қабілетін, дарындылығын дамытуда математиканың үлесі зор.

Ақпарат ағыны екіжақты болған жағдайда сабақ интерактивті режимде өтеді (В. Гузеев). Мұндай сабақтарды ұйымдастыру оқушының шығармашылық және интеллектуалдық белсенділігін арттыратын маңызды факторлардың бірі.

Сыни ойлау стратегиялары оқу үдерісіне қатысушылар арасындағы ой бөлісу мен ақпарат алмасуды күшейтеді. Бұл үшін әңгімелесу, пікірталас, дебат, «ой жекпе-жегі» сияқты форматтарды қолдануға болады.

Мұғалім мен оқушының бірлескен әрекетінде тиімді жолдарды анықтап, оқушы үшін маңызды оқу жағдаяттарын шебер ұйымдастыру — сыни ойлау, логикалық ойлау және практикалық іскерлікті қалыптастырады.

Топтық және жұптық жұмыс: дәлелдеу мәдениеті мен ортақ шешім

Топпен және жұппен жұмыс барысында оқушы өз пікірінің дұрыстығын дәлелдеуге, қажет болса қателігін мойындауға немесе қателікті көрсетіп, талдауға үйренеді. Пікір алмасу арқылы ұжымдық шешім қабылдау дағдысы қалыптасады. Нәтижесінде оқушыда өз білімін бағалау және бақылау қабілеті дамиды.

Өзіндік бағалау және өзара бақылау

Бағалауды өзіндік бағалау арқылы да, жұптық өзара бақылау арқылы да ұйымдастыруға болады. Бұл тәсіл оқушы бойында ерік-жігер, еңбексүйгіштік, өз күшіне сену, жауапкершілік, адалдық, жолдастық, сөздік қорды байыту, ғылыми ақпаратпен жұмыс істеу, өзіндік қорытынды жасау және сөйлеу мәдениеті сияқты қасиеттерді қалыптастырады.

Ақпараттық технологиялар және жобалау тәсілі

Қазіргі ғасыр — жеке тұлғаны қалыптастыру, ізгілендіру және дамыту ғасыры. Осы тұрғыдан интерактивті әдістер тиімді, өйткені олар оқушының өмірлік тәжірибесіне сүйеніп, білім, дағды және құндылық жүйесін қалыптастыруға ықпал етеді.

Озық технологияларды меңгермейінше жан-жақты, сауатты білім беру қиын. Бұл бағытта компьютер, интернет, мультимедиалық құралдар және интерактивті тақта мүмкіндіктері маңызды орын алады. Жаңа технология қолданылған сабақта бүкіл топтың белсенді жұмысы талап етіледі, сондықтан сабақ мазмұнды әрі қарқынды өтеді.

Математика сабағында компьютерді қолдану ережелер мен ақпаратты меңгеруге көмектеседі. Тіпті үлгерімі төмен оқушылардың өзі компьютермен жұмысқа қызығады: кей жағдайда компьютер түсінбеген тұсын көрсетіп, бағыт береді.

Жобалау технологиясы

Оқушылардың ойлау қабілеттерін дамыту және білімдерін жүйелеу мақсатында ақпараттық оқыту жүйесінде жобалау технологиясын қолдану тиімді.

Маңызы — әр салада алған білімді біріктіріп, нақты әрі ауқымды мәселені шешуге мүмкіндік беруінде.

Дарындылықты дамыту және тапсырманы құрастыру мәдениеті

Нышанның ықпалымен қалыптасқан қабілеттің түрі дарындылық деп аталады. Дарынды балалар мектеп бағдарламасын жылдам меңгереді, зеректік пен байқағыштығы жоғары болады, уақытын шығармашылық жұмысқа жиі арнайды (сурет салу, өлең жазу т.б.). Мысалы, Ч. Дарвин көп уақытын көбелек қуып, коллекция жинауға жұмсағаны белгілі.

Дарынның қуат-қабілеті шарықтайтын кезеңдер болады: сана айқындығы артып, бақылампаздық күшейеді. Дегенмен туа біткен қасиеттерді жүйелі дамытатын негізгі күш — оқыту мен тәрбие.

Дарындылықты жіктеу

  • ой-өрістің жоғарылығы;
  • академиялық табыс;
  • шығармашылық және тиімді ойлау, пікір айту;
  • көркемдік әрекет;
  • қарым-қатынас және белсенділік;
  • қозғалғыштық.

Мұғалімнің рөлі: деңгейлік тапсырма және жасырын даралау

Мұғалім түпкі нәтижеге жету үшін білім мен тәжірибені ұштастыра білуі керек. Қазіргі мектепте оқушыларды даралап-саралап оқытуға талап артып отыр.

Ж. Қараевтың деңгейлеп оқыту тәсілінде 4-деңгей тапсырмаларын ұсынғанда мұғалім оларды бала ерекшелігіне сай құра алады. Мұнда «шартты даралау» іске асады: қолдау қажет оқушыны бөліп алу басқа балаларға елеусіз түрде ұйымдастырылады.

Осы тұста мұғалімге үлкен міндет жүктеледі: тапсырмалар алған білімді жаңғыртатын ғана емес, эвристикалық ізденісті қажет ететіндей, зерттеу элементтері бар түрде құрылуы тиіс. Тест тапсырмаларын әзірлеуде де оқушы бойындағы қабілет басты назарда болғаны жөн.

Жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру

Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру және оқыту — кез келген технологияны таңдаудағы негізгі өлшем. Оқу тапсырмаларының мазмұны, күрделілік деңгейі, қарқыны және қолдау түрлері оқушының даму кезеңімен үйлескенде ғана тұрақты нәтиже береді.