Балалар әдебиетінің бәйтерегі С. БегалинМақсаты
Мақсаты
Оқырмандарға балалар жазушысы Сапарғали Бегалин туралы мағлұмат бере отырып, оның өлеңдері мен шығармашылығын таныстыру; жас оқырмандарды адалдыққа, пәктікке, адамгершілікке тәрбиелеу.
Сапарғали Бегалин туралы қысқаша дерек
Сапарғали Бегалин Ысқақұлы 1895 жылы 24 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Ол — жазушы, қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі.
1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қазақ училищесін бітірген. Шығармашылық жолын өлең жазудан бастаған. Абыралы өңірінен шыққан қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің қатарында аталады.
Сәбит Мұқановтың бағасы
Көрнекті жазушы Сәбит Мұқанов Сапарғали Бегалиннің болмысы мен бітімін өлең тілімен сипаттап, оның сыпайылығы мен орныққан мінезін, еңбектегі жинақылығын ерекше атап өтеді.
Шежіре тұлға ретінде Бегалиннің өмірі де, шығармашылығы да қызықты. Ол халқымыздың ғасырлар бойы ауызша тараған әңгіме-аңыздарын, айтыс-өлеңдерін, шешендік толғауларын жатқа білген, әрі этнограф, әрі тарихшы ретінде де танылған.
Өлеңдер топтамасы
Төменде кеш барысында оқылған өлең үзінділері тақырыптарға бөлініп берілді. Бұл жолдардан туған жерге іңкәрлік, өмірге құштарлық, еңбек пен бейбітшілік идеялары айқын көрінеді.
«Туған жер»
Сүйсіндім көріп, мақтанып,
Туған туым — асқарым.
Өр кеудеңмен бұл жарып,
Жастанған қазына тастарың.
Еңсеңді көкке көтере,
Кен есігін кең аштың.
Байлықтың өрін төтелеп,
Мақтасам, қалай жарастың!
Аттанған сенен ертерек,
Түзден түлеп тоятты.
Шыңына өнер ентелеп,
Арнағам саған жас шақты.
«Ана»
Күйбеңдеп қоңыр үйіңде,
Жөргекті ұлан өсірдің.
Талпынып ұлан күлгенде,
Масайрап сен де есілдің.
Аттанды ұлан жорыққа,
Азығын жолға сайладың.
«Шаруаңды ойлап қамықпа»,
— Дедің де белді байладың.
«Өмір әні»
Шырқал, шырқал, жаным сүйген жақсы әндер,
Жетті жазың, әнші далам, масайра.
Гуілдеген жел, асыр салған өзендер,
Көкірегімді жатсың бәрің қашанда.
Қайшы қанат қарлығаштар суылда,
Қыр әншісі бозторғай жырлашы.
Балын жинап аралар да әнге сап,
Аңғармайшы, әнсіз далам тұрмашы.
Тыңдайын да әннің балын жұтайын,
Жаным мас боп балқысын бір сүйегім.
Әнші, тынба, ән тыңдауға мен дайын,
Өмір әнін бар жаныммен сүйемін.
Бейбітшілік және еңбек
Бейбітшілік жаршысы, ұш аспанда,
Еңбекші елге, достыққа ұран сал да.
Ақ қанатты көгершін — адам досы,
Жетсін үнің, ұраның бар жаһанға.
Ерлік, даңқ — бәрі еңбекте,
Тағдыры да табиғаттың.
Еңбек иесі жер мен көкке —
Өршіл күші адамзаттың.
Прозаға шолу: «Мен емес, шеге жыртты» көрінісі
Тәрбие мен мінезді ұштайтын шағын көрініс оқушы психологиясын дәл береді: қуаныш, қызғаныш, жауапкершіліктен қашу, соңында шындыққа тірелу.
Көрініс мәтіні (қысқартылып, өңделген нұсқа)
Автор: Еркін бесінші сыныпқа көшті. Сабақты жақсы оқығаны, үлгілі тәртібі үшін оған әдемі қағазға жазылған мақтау қағазы берілді. Қуанған ол, мақтау қағазын үйіне жеткенше қолынан түсірмей көтеріп келді.
Еркін: Бұл не, тапшы?
Әнтай: Бере тұр. Көрейінші.
Еркін: Жоқ, саған беруге болмайды. Кірлетесің.
Автор: Еркін мақтау қағазын Әнтайдың қолы жетпейтіндей етіп сөренің жоғарғы жағына қойды. Біраздан кейін оны өз кереуетінің бас жағына жапсырды. Ойы — жұмыстан келгенде анасы бірден көрсін. Содан соң Еркін сыртқа шығып кетті.
Автор: Еркіннің далаға шыққанын көрген Әнтай орындыққа шығып, жапсырылған қағазды жұлып алды. Бұрыштары жыртылып, қағаз бүлініп қалды. Ол қорқып кетіп, қағазды жерге тастай сала зыта жөнелді.
Автор: Еркін үйге келіп, мақтау қағазының жоғалғанын көріп, жүрегі су ете қалды. Жерде жатыр — шеті жұлым-жұлым. Ол сыртқа жүгіріп шығып, Әнтайды іздеді.
Еркін: Әнтай! Әнтай!
Әнтай: Жо-жоқ, мен емес… Мен тек… көрейін деп ала беріп едім. Оны шеге жыртып кетті.
Тәрбиелік ой
- Жауапкершіліктен қашу — бала мінезіндегі жиі құбылыс.
- Ұқыптылық пен кешірім — отбасылық тәрбиенің өзегі.
- Шындықты айтуға дағды қалыптастыру — басты міндет.
Шығармашылық мұрасының ауқымы
Сапарғали Бегалин — поэзия мен прозада құнарлы еңбек еткен қаламгер. Ұзақ шығармашылық сапарында оның қаламынан жиырмадан астам поэма, оннан аса повесть, жүздеген әңгіме, тоғыз пьеса, бір роман, сондай-ақ көптеген естеліктер, зерттеулер мен мақалалар туған.
Лирикасындағы негізгі сарын
Ақынның лирикасындағы басты мотив — туған жерге деген ыстық махаббат және өмірге деген құштарлық.
Көрістік аман, көңіл шат,
Аттанам бүгін айтып хош.
Көңілге түрлі ойлар сап,
Асықпа, ауылым, мені тос.
Мен келермін сан рет…
Ән, фольклор, зерттеу
- Елуге жуық өлең мәтініне ән жазылған.
- Иса, Шашубай, Төлеу, Доскей сияқты халық ақындарының шығармаларын сұрыптап бастырып, тұңғыш өмірбаянын жазған.
- Фольклорист ретінде еңбектері — бөлек арна, дербес зерттеу нысаны.
Қорытынды
Сапарғали Бегалиннің балаларға арналған өлеңдері мен әңгімелері жинақылыққа, әдептілікке, қайырымдылыққа үндейді. Оның шығармаларын зер салып оқыған адам Бегалиннің сазды лирик әрі сыршыл ақын екеніне анық көз жеткізеді.