Бірінші әдіс
Заман алға жылжып, қоғам өзгерген сайын мазмұны жаңарған оқу жүйесін қалыптастыру — өмір талабы. Сондықтан бүгінгі білім беру саласындағы ауқымды өзгерістер жаңа технологияларды тиімді қолдануға, түрлі бастамалар мен жаңғыртуларға кеңінен жол ашып отыр.
Осы орайда ұрпаққа қоғам талабына сай тәрбие мен білім беруде мұғалімдердің инновациялық іс-әрекеттің ғылыми-практикалық негіздерін меңгеруі — өзекті мәселелердің бірі. Мектепте оқу-тәрбие процесін дұрыс ұйымдастырудың басты жолы — ғылым негіздерінен білім берумен қатар, сол білімді алуға ынтаны арттыру, яғни оқушылардың танымдық қызығушылығын оятып, өз бетінше ізденуін күшейту.
Негізгі мақсат: танымдық қызығушылық арқылы шығармашылық қабілетті дамыту
Әрбір мұғалімнің шығармашылық жұмысы белгілі бір мақсатты көздейтіні сөзсіз. Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттырудағы негізгі мақсат — олардың шығармашылық қабілетін дамыту. Бұл мақсатқа жету оқытудың бірнеше маңызды міндеттерін шешуге мүмкіндік береді:
- Жаңа материалды берік әрі түсініп меңгеруге
- Білімін өз бетімен толықтыруға
- Жоғары оқу орындарына жақсы дайындалған талапкер болуға
- Таңдаған мамандығын шығармашылықпен игеруге
Мұғалімнің барлық қабілеті оның шығармашылық жұмысынан көрінеді — бұл психологиядағы негізгі қағидалардың бірі. Оқушының білім алудағы жоғары белсенділігін қалыптастыру үшін оқытудың әдістері мен тәсілдерін дұрыс қолдану — танымдық қабілетті дамытудың ең пәрменді құралы.
Маңызды ескерту
Белсенді әдіс-тәсілдерді жиі қолдану қажет, бірақ оларды таңдағанда оқушының танымдық қабілетінің деңгейін міндетті түрде ескеру керек. Қиындығы жоғары тапсырмаларды тек дайындық деңгейі сәйкес оқушыларға ұсынған дұрыс. Оқушы мүмкіндігінен жоғары тапсырма оның өз күшіне сенімін әлсіретуі мүмкін.
Демек, танымдық қабілетті дамыту — ұзақ үрдіс. Ол үшін мұғалімнің жұмыс жүйесі біртіндеп, жоспарлы түрде және нақты мақсатқа бағытталуы қажет.
Оқушы белсенділігі: деңгейлері мен көрінісі
Баланың белсенділігі — оның өмірлік қажеттілігінің көрінісі. Сабақ кезіндегі оқушы белсенділігі әртүрлі іс-әрекет барысында байқалады: бірінде қозғалыс белсенділігі, ал бірінде рухани-интеллектуалдық белсенділік басым болуы мүмкін. Алайда тұлғаның жан-жақты қалыптасуы үшін белсенділіктің барлық түрі үйлесімді көрінуі керек.
Көшірмелі-еліктеу белсенділігі
Дайын үлгіге сүйеніп, әрекетті қайталау арқылы меңгеру.
Ізденгіш-орындаушылық белсенділігі
Мақсатты түрде ізденіп, тапсырманы орындау барысында дәлелдеу мен нақтылауға ұмтылу.
Шығармашылық белсенділік
Жаңа шешім ұсыну, өзіндік қорытынды жасап, білімді жаңа жағдайға қолдану.
Белсенділіктің әр деңгейіне талдау жасау мұғалімге белгілі бір уақыт аралығында оқушының қай деңгейде жұмыс істеп отырғанын аңғаруға көмектеседі.
Танымдық қызығушылықтың деңгейлері
Қарапайым деңгей
Сабақта берілетін жаңа мәліметтерге және қызықты құбылыстарға қызығушылық таныту.
Орташа деңгей
Заттар мен құбылыстардың қасиеттерін, көзге көрінбейтін құрамын тануға қызығушылық. Бұл деңгей бұрынғы білімді қолдануды, ізденуді, жорамалдап табуды қажет етеді. Дегенмен қызығушылық көбіне жекелеген фактілермен шектеледі; заңдылықты анықтауға сана әлі толық жетілмеген болуы мүмкін. Зерттеулер бойынша бұл саты теориялық ойлауы әлі қалыптасу үстіндегі төменгі сынып оқушыларына тән.
Жоғары деңгей
Себеп-салдар байланыстарының заңдылықтарын білуге, құбылыстардың әр ортадағы әсерінің жалпы заңдылықтарын анықтауға ұмтылу.
Оқу моделі: «Ой шақыру — Мәнін ұғыну — Ой толғау»
Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыруда төмендегі үш кезеңнен тұратын оқу моделі тиімді:
-
I кезеңОй шақыру
Алдыңғы білімді еске түсіру, қызығушылықты ояту.
-
II кезеңМәнін ұғыну
Жаңа ақпаратты түсіну, салыстыру, нақтылау.
-
III кезеңОй толғау
Қорытынды жасау, жеке пікір қалыптастыру, қолдану.
Сабақтан мысал (7-сынып)
Сабақ барысында 1492 жылдан кейін Атлант мұхитын кесіп өткен саяхатшылардың тізімін құрастыруды тапсырып, оқушылардың бұрынғы білімін еске түсірдім. Кейін бұл тізімді жаңа материалмен салыстырып, жаңа білімнің мәнін ұғынуға бағыттадым.
Оқушылар өз білімі мен жаңа ақпаратты салыстырып, негізгісін іріктеп, өз бетімен қорытынды жасауға мүмкіндік алды. Сабақ соңындағы 10 минуттық эссе жұмысы Х. Колумб туралы бұрыннан білетін мәліметтерін жаңа материалмен ұштастырып, ой толғауға жағдай жасады.
I. Ой шақыру кезеңі: қолданылатын әдістер
1) Жұптасқан «миға шабуыл»
Екі оқушы берілген тақырып бойынша білетіндерінің тізімін жасайды (5 минут). Бұл, әсіресе, ойын ауызша жеткізе алмайтын оқушыларға көмектеседі: жұппен пікір алмасу сенімділікті арттырады және сынып алдында еркін сөйлеуге ықпал етеді.
Сонымен қатар жұптық жұмыс көп оқушыны қысқа уақыт ішінде бағалауға мүмкіндік береді.
2) Негізгі сөздер
Мұғалім мәтіннен 4–5 негізгі сөзді таңдап, дәптерге жазуды тапсырады. Жұптарға 5 минут беріліп, «миға шабуыл» арқылы сөздердің мағынасын ашып, ортақ қорытынды жасайды. Кейін сол мағына мәтінде қалай қолданылғанын мәтінмен салыстырып тексереді.
3) Кластер құру
Тақтаның немесе дәптердің ортасына негізгі сөз/сөйлем жазылады (мысалы, «Марко Поло»). Одан кейін «Ол не істеді?» сияқты бағыттаушы сұрақ қойылады да, оқушылардың пікірлері тармақтар түрінде топтастырылады.
Кластер дайын болған соң, ақпарат аз тұстар анықталып, күмәнді жерлерге «?» белгісі қойылады. Кейін мәтінмен жұмыс барысында ненің дұрыс/дұрыс емес екені нақтыланады.
II. Мәнін ұғыну кезеңі: қолданылатын әдістер
1) Мәтінді белгілеу
Оқушылар мәтінді оқи отырып, қарындашпен төмендегі белгілерді қолданады:
- ● ● — өздері білетін ақпарат
- − − — түсінігіне қайшы тұстар
- + + — қызықты, күтпеген ақпарат
- ? ? — қосымша білгісі келетін сұрақ
2) Өзара сұрау
Екі оқушы мәтінді кезектесіп оқиды: әр абзацтан кейін тоқтап, оқылған бөлімі бойынша бір-біріне сұрақ қояды. Бұл тәсіл түсінуді тереңдетіп, маңызды ойды нақтылауға көмектеседі.
III. Ой толғау кезеңі: қолданылатын әдістер
1) Жұптасқан «миға шабуыл» (қайта салыстыру)
Оқушылар мәтінді оқыр алдындағы жазбаларына қайта оралып, «оқуға дейінгі» және «оқып болғаннан кейінгі» түсінігін салыстырады. Нәтижесінде өздері үшін жаңа болған ақпараттардың тізімін жасайды.
2) Кластерге қайта оралу
Мәтінді оқып шыққаннан кейін оқушылар жұптасып немесе сыныппен бірге алынған ақпаратты қайтадан кластер түрінде құрастырады. Осылайша сабақ соңында әр оқушы бүгінгі материалдан нені игергенін өзі қорытындылап, өзіне жауап бере алады.
Түсіндіре отырып жаттығу орындау: өз бетімен игеруге апаратын жол
Оқушылардың білімді өз бетімен игеруі үшін ең маңызды сатылардың бірі — түсіндіре отырып жаттығу орындау. Барлық оқушы тапсырманы дәптерге орындайды. Тақта алдына ешкім шықпайды, бірақ мұғалім таңдаған бір оқушы орнынан тұрмай-ақ, дәптерге жазып отырып немесе картадан оқып, дауыстап түсіндіреді. Қалғандары оның айтқанына ілесіп жазады, қажет болса контур картаға да түсіреді.
Егер ол оқушы тоқтап қалса, келесі оқушы жалғастырады. Алғашында белсенді қатысатындар — үлгерімі жақсы оқушылар. Алайда біраз уақыттан кейін үлгерімі төмен оқушылар да еркін әрі жылдам түсіндіре бастайды. Мұндай жұмыста ойлау процесі ашық көрінеді, жұмыс толық бақылауда болады, ұжымдық жұмыстың қарқыны артады.
Мысал (7-сынып, география)
«Дүниежүзілік мұхит суы. Беткі ағыстар» тақырыбын өткенде оқушыларға мынадай сұрақ қойылады: «Дүниежүзілік мұхиттағы беткі ағыстардың қалыптасуы мен айналымын Атлант мұхитының солтүстік бөлігінен қарастырайық. Бұл ағыстар жүйесі қайдан басталады және қандай су айналымын түзеді?»
Бір оқушы атлас картамен дауыстап орындауды бастайды, қалғандары картадан бірге қадағалап отырады. Ол мүдірсе, келесі оқушы жалғастырады.
Проблемалық тапсырмалар: қызығушылықты оятатын тәсіл
Танымдық қызығушылық деңгейін көтерудің тағы бір белсенді тәсілі — проблемалық тапсырмалар. Мысалы, 8-сыныпта «Алаптар бойынша ірі өзендерге сипаттама» тақырыбын өткенде Ертіс өзеніндегі Бұқтырма сағасынан төменірек салынған биіктігі 96 м ірі Бұқтырма бөгеті туралы айта отырып, мынадай сұрақтар қойылады:
Проблемалық сұрақтар
- Осындай құрылысты салу не үшін қажет болды?
- Бөгетті жеңіл әрі арзан тәсілмен салудың жолын табуға болмады ма?
Оқушылар топтарға бөлініп, карта арқылы жұмыс істеп, жер бедері мен өзен ерекшелігін, құрылыс материалдарын тасымалдау мүмкіндігін ескере отырып, әртүрлі нұсқалардың сызбасын жасайды. Кейін топтар өз шешімдерін салыстырып, Бұқтырма бөгетінің нақты сипаттамасымен тексеріп, өз қорытындысын шығарады.
Мұндай сабақта оқушылардың барлығы ізденіске түсіп, сабақ бойы белсенді жұмыс істейді. Оқушы пікірін қолдайтын немесе жоққа шығаратын дәлелдер талданатын сабақтардың өзі танымдық қызығушылықты табиғи түрде күшейтеді.
Сұрақ қою мәдениеті: ең көне әрі ең тиімді құрал
Оқушылардың танымдық қабілетін жетілдіретін ең кең тараған және байырғы тәсілдердің бірі — мұғалімнің сұрақ қоюы. Алайда сұрақ тек «тақырыпты игерді ме?» деген тексеру құралы емес, оқушының білім қорын анықтап, ойын дамытатын деңгейде қойылуы керек.
Жиі қолданылатын сұрақтар
Мысал (7-сынып, материктерді қорытындылау)
Әр материкті оқып болғаннан кейін «Ол кім? Бұл не?» сұрақтарын қолдануға болады. Мысалы, Солтүстік Америка бойынша оқушылар келесі атауларға қысқаша анықтама береді:
Қорытынды ой
География пәні — оқушылардың белсенділігін де, танымдық қабілетін де арттыруға мүмкіндігі жоғары, мазмұны бай пән. Дегенмен әр сыныптың тәжірибесі мен даму деңгейі әртүрлі, ал әр әдіс-тәсіл оқушылардың танымдық қызметінің белгілі бір деңгейіне есептеледі.
Сондықтан оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту үшін сәйкес оқыту әдісін дұрыс таңдай білу — мұғалім жұмысының шешуші бөлігі.