Қазақша рефераттар

Наурыз күні

Мақсаты мен форматы

Тақырыбы

Жыл басы — Наурыз

Мақсаты

Оқушыларға қазақ халқының ұлы мерекесі — Наурыз мейрамы туралы түсінік беру. Халықтың салт-дәстүрін бойына сіңірту арқылы шынайылыққа, адамгершілікке және ұлтжандылыққа тәрбиелеу.

Түрі

Мерекелік сазды әдеби-музыкалық кеш

Мазмұны

Бұл мерекеде күллі тіршіліктің түрленіп, жаңаратын шағы дәріптеледі. Наурыздың қадірлі дәмдері мен қасиетті сөздері кеңінен насихатталып, береке мен бірлік идеясы айқын көрсетіледі.

Кештің ашылуы: жүргізушілер сөзі

Кеш мерекелік лебізбен басталып, Наурыздың мәні мен қасиеті көрерменге таныстырылады.

Нұргүл

Армысыздар, ардақты әлеумет! Жер-Ананың тоң кеудесі жібіп, Самарқанның көк тасы еріген қасиетті Наурыз айы туған шақта амандықпен қайта қауышқан күніміз құтты болсын! Наурыз елімізге құт-береке әкелсін!

Айман апай

Бармысыздар, қадірменді халайық! Өткенге салауат айтып, келер күннен берекет тілеп, ақ көңіл, адал жүрекпен табысатын қасиетті күн — Наурыз мерекесі құтты болсын!

Ақнұр

Бұл күні алдағы күндерге арналған ізгі ой, арман-мақсат айтылады, ақ тілектер тіленеді. Ендеше мерекелік құттықтау сөзді мектебіміздің директоры Абдигаппарова Тишкүл Сейтжанқызына ұсынамыз.

Наурыздың мәні: табиғат, еңбек, сенім

Наурыз — жыл басы ғана емес, дүниенің жаңаруын тұтастай бейнелейтін ұғым.

Табиғат мерекесі

Күн мен түн теңеліп, қыс пен жаздың, суық пен ыстықтың, қараңғы мен жарықтың таразысы тең түсетін шақта жер тынысы кеңіп, күллі тіршілік қайта түлейді.

Шаруа мерекесі

Қыстың қыспағынан, жұт апатынан аман шыққан елдің малы төлдеп, аузы аққа жаритын, еңбектің берекесі сезілетін кезең.

Сенім мерекесі

Әр шаңырақта шырақ жағылып, Қыдыр түнін күтіп, жақсылық пен құт-береке тіленетін үмітке толы мезет.

Ынтымақ пен бірлік

Жеті дәмнен Наурыз көже жасалып, бір-біріне дәм татқызып, дастарқан басында бірге отыру арқылы татулық нығаяды.

Көңіл мерекесі

Өткен жылғы өкпе-реніш кешіріліп, ән-күй мен ойын-сауық арқылы жан жадырап, сана серпілетін күн.

Ұлыстың ұлы күні туралы түсініктер

Халықтық таным

Қазақ халқы 22 наурызды «Ұлыстың ұлы күні» деп ұлықтаған. Бұл күнгі әр өзгеріске ерекше мән берілген: қар не жаңбыр жауса «нұр жауды» деп қуанып, «туар жыл нұрлы болады» деп жақсылыққа жорыған. Мал төлдесе «бір тал көк шөп артық шығады» деп ырымдаған. Наурыз күні дүниеге келген сәбиге айрықша ат қою дәстүрі де болған.

Тілдік мұра

Бұл күнге қатысты «жер бетіне жақсылық ұялаған күн», «көк тас еріген күн», «көк құт көзін ашқан күн», «жыл басы — нәуірзек келген күн» сияқты тұрақты сөз оралымдары сақталған.

Тарихи дерек пен дәстүр сабақтастығы

Наурыз — кең тараған дәстүр

Наурыз мерекесін тойлау дәстүрі дүниежүзі халықтарының тұрмыс-салтында бағзы замандардан бері кездеседі. Ежелгі түркілер ұлыс күндері жаңа киімдерін киіп, сақал-мұртын түзеп, шаштарын алдырған. Алты күн садақ тартып машықтанып, жетінші күні алтын теңгеден жамбы атып жарысқан деген дерек бар. Жамбыны бірінші атып түсірген адам сол күні елге бір күн патша болып, билік жүргізуге ерік алған деседі.

Теңдік пен ортақ дастарқан

Қазақ даласында бұл күні адам баласы тең саналып, құл мен күң де шаруадан босап, еркін тынығуға мүмкіндік алған. Дастарқандағы дәм де, айтылар әңгіме де көпке ортақ болған.

«Белкөтерер» және Қыдыр түні

Ырыс таңын қарсы аларда қарттарға арнайы ас берілген. Ол «белкөтерер» деп аталып, Қыдыр түнін өткізуге арналған қонақасы саналған. Сол түні көпті көрген қариялар өткен-кеткенді әңгімелеп, жақсылықты еске алып, жаңа жылға болжам жасаған.

Жыл басындағы атаулар: халықтық ұғымдар

Табиғаттағы құбылыстарға сай қазақ тілінде Наурызға қатысты көптеген дәл әрі бейнелі атаулар қалыптасқан.

  • Қызыр түні

    Жыл басында нұр жауған түн

  • Ақша қар

    Жыл басында алғаш жауған қар

  • Ұлыс күні

    Жыл басының алғашқы күні

  • Алтын күрек

    Жыл басының алғашқы желі

  • Дүбіраяқ

    Жыл басының алғашқы төлі

  • Уыз

    Жыл басының алғашқы сүті

  • Бәйшешек

    Жыл басының алғашқы көгі

  • Наурыз көже

    Жыл басының алғашқы асы

  • Көрісу

    Жыл басының алғашқы белгісі

  • Ұйқыашар

    Жыл басының алғашқы сый тағамы

  • Діреткізер, Селтеткізер

    Жыл басындағы сый-сыяпат атауы

  • Алғашқы тілек

    Ұлыс бақты болсын, төрт түлік ақты болсын. Ұлыс береке берсін, бәле-жала жерге енсін.

Тәрбиелік мәні

Наурыздың тәлім-тәрбиелік, үлгі-өнегелік, сән-салтанаттық және мәрт-жомарттық сипаттары көп. Бұл — қадір-қасиет пен ізгілікті ұлықтайтын мереке.

Наурызға қатысты ұғымдар мен дәстүрлер

Төмендегі бөлімдер Наурыздың шығу тегі, мерекелік рәсімдер, тағамдар мен фольклорлық мұра туралы ықшам әрі мазмұнды түсінік береді.

Наурыз — бірлік пен ізгіліктің мерекесі

Наурыз шығыс елдері үшін бірліктің, татулықтың, еңбектің, көктемнің, ізгіліктің және бақыттың мерекесі ретінде аталып өтеді.

Сөз төркіні және күнтізбе

«Наурыз» атауы парсы тіліндегі нау — «жаңа» және руз — «күн» сөздерінен тарайды, яғни «жаңа күн» деген мағына береді. Қазіргі күн есебі бойынша 22 наурызға сәйкес келеді.

Күн мен түннің теңелуі

Шығыс күн есебі бойынша Наурыз айы — жылдың алғашқы айы. Осы кезде күн мен түн ұзақтығы теңесетіндіктен, Наурыз жыл басы саналған.

Наурызнама

Наурызнама — шат-шадыманды ойын-сауық пен той. Бұл күні жұртшылық мерекеге жиналып, көңілді думан құрады. Ренжісу, жағымсыз қылықтарға қатаң тыйым салынған. Тойда ат жарыс, палуан күрес, спорт бәсекелері, айтыс пен түрлі ойындар өткізіліп, жұмбақ, ән, өлең, Наурыз жырлары айтылады. Әркім үлкендерден бата алады.

Наурыз көже

Наурыз тойына тән көпшілік тағам. Оған көк су, қызыл ет, жасыл дән, ақ сүт, сары май, кеспе (не талқан) және қара тұз секілді дәмдер қосылып, келген қонаққа ықыласпен ұсынылады.

Наурыз жыры

Мереке күндері айтылатын халық ауыз әдебиетінің бір саласы. Жыр-өлең мадақ, тілек, бата, әзіл түрінде өріледі.

Наурыз бата

Наурызнама жасағандарға, Наурыз көжеге шақырғандарға, тойда өнер көрсеткендерге ақсақалдар мен әжелер, ел ағалары ақ батасын береді.

Наурыз жұмбақ

Табиғатқа, аспан әлеміне, ауа райына қатысты жұмбақтар айтылады. Ақындар мен қыз-жігіттер осы тақырыптарда жұмбақтасып, сөз сайыстырған.

Наурыз тілек

Әр адам өз отбасын, туған-туысын, дос-жаранын Ұлыстың ұлы күнімен құттықтап, ақ ниет тілегін айтады. Бірінің үйіне бірі кіріп, дәм татады.

Наурыз төл

Наурыз айында мал төлдей бастайды. Бұл төл «наурыз төлі» аталып, төл басы ретінде бағаланып, ерекше күтім жасалған.

Наурызкөк

Наурыз айында ұшып келетін көктем құсы. Оны алғаш көргенде «Наурызкөгім, келдің бе?» деп шақырып, жем шашу дәстүрі болған.

Наурыз шешек

Наурыз айында өсетін әсем өсімдік. Майының дәрілік қасиеті бар. Қазақстанның таулы аймақтарында бірнеше түрі кездеседі. Наурыз шешек — Қызыл кітапқа енген сирек өсімдіктердің бірі.

Наурызша

Ашық күндері түсетін өте жұқа, ою-өрнектей қиыршық қар. Күн көзіне шағылысып, жылтылдап құбылады. Халық ұғымында бұл — жаңа жыл жылылығының нышаны.

Наурызесім

Наурыз күні туған сәбиді халық бақытты, ерекше жан деп қабылдап, Наурызға қатысты ат қойған. Мысалы, тарихта Наурызбай Құтпанбайұлы (1700–1781), Наурызбай Қасымұлы (1832–1847) секілді батырлар болған. Сондай-ақ Алтын Ордада Наурыз есімді хан (1859–1860) болғаны айтылады. Наурызгүл, Наурызбек, Наурызәлі сияқты есімдер де жиі кездеседі.

Саумалық: көктемді қарсы алу жыры

Наурыз айында жер бусанып, күн күркіреп, жаңбыр жауып, көк дүркірегенде ауыл адамдары далаға шығып, саумалық айтып, қуанышты көңілмен жақсы тілек тілейді. Өлең түрінде айтылатын нұсқалардың бірі:

Саумалық, саумалық, Наурызшаның көк құсы, Ұйқыдан көзін ашты ма? Саумалық, саумалық, Самарқанның көк тасы, Жібіді ме, көрдің бе? Саумалық, саумалық, Ескі жыл кетіп, жаңа жыл келді. Ескі жыл есіркей кет, Жаңа жыл жарылқай кел.

Соңынан «жамандық кетсін» деген ырыммен ескі ыдысты сындыру дәстүрі де кездеседі.