Батыр - батыр емес, батырларды бастаған батыр
Бауыржан Момышұлы сияқты ұлы тұлғаны таныстыру артық: ел оның ерлігін де, жазған еңбектерін де жақсы біледі. Батырдың мірдің оғындай нақыл, қанатты сөздері де халық жадында. Алайда сол сөздерді жүйелеп, жинақтап берудің өз мәні бар: ойлар бір арнаға түсіп, батыр ұлымыздың абыздық қырын айқынырақ ашады.
Осы іске Әсем Садықова мектеп қабырғасында жүргенде-ақ ден қойған. Қазір Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің үшінші курс студенті болып жүрген жас зерттеуші Баукеңнің қанатты сөздерін жинақтауды жалғастырып келеді. Өз айтуынша, ол нақылдарды батыр атасының қолына түскен шығармаларынан түзген. Дегенмен біраз кітаптары мен әртүрлі баспасөзде жарияланған дүниелердің қолына тимеуі де мүмкін.
Бауыржан Момышұлының туғанына жүз жыл толуына орай 30 томдық шығармалар жинағы шығатыны туралы хабарды естіген Әсем бұл жұмысты одан әрі тереңдете түсетінін айтады. Төменде жас зерттеуші жинаған қанатты сөздер оқырман назарына ұсынылады.
Батырдан қалған өсиет сөздер
Нақылдар мен қанатты ойлар тәрбие, тәртіп, намыс, еңбек, ерлік және Отан ұғымдарын өзек етеді.
Тәрбие, тәртіп, жауапкершілік
- Ерлік – тәрбие жемісі.
- Жауынгерлік тәрбие әскери киімде емес, жөргекте жатыр.
- Тәрбиелі – тәртіптің құлы. Тәртіпті – елдің ұлы.
- Тәртіпке бас иген құл болмайды, тәртіпсіз ер болмайды.
- Әрбір бұйрықтың орындалуы – бұлжымас шарт.
- Орынды іске, пайдалы қаталдыққа ешкім өкпелемейді.
- Орынды зіркілдеу – сабақ, орынсыз зіркілдеу – азап.
- Орынды зіркілдеу жастарды дұрыс жолға, орынсыз зіркілдеу бұрыс жолға салады.
- Соғыстың заңы – өте қатал заң. Біреудің қатесін орынсыз кешіруге болмайды.
Ақыл, мінез, сөз мәдениеті
- Ақылды кісінің сөзі де, өзі де сүйкімді.
- Адамның көзқарасы мен түрі – жан дүниесінің рентгені.
- Ақкөңілдіктің екі түрі бар: аңғал ақкөңіл, ақылды ақкөңіл.
- Мақтау – қауіпті нәрсе. Мақтаудың екі түрі бар: қара ниетті мақтау, ақ ниетті мақтау.
- Айғаймен ала алмайсың: ақылмен, айламен басқар.
- Ашуыңа ақылыңды жеңдірме, өз сабаңнан шығып кетпе.
- Сыртқы тәртіпсіздік – адамның ішкі кемшілігі.
- Ұшқынсыз от тұтанбас.
Еңбек, табандылық, талап
- Терлеп еңбек етпегеннің тілегіне жеткенін көргенім жоқ.
- Берік болмай ерік жоқ.
- Өмір үшін өлгенше күрес.
- Жеңіс шайқасқа дейін шыңдалады.
- Қиын сәтте тізгініңді босатпай, шапшаң да шебер қимылда.
- Жігіт болсаң, жігеріңді жасытпа, қайратыңа қайта мін.
Отан, намыс, адалдық
- Солдаттың анасы – Отанның анасы.
- Ежелден ер тілегі – ел тілегі. Адал ұл ер боп туса – ел тірегі.
- Опасызда Отан жоқ. Отанда опасызға орын жоқ.
- Отаның үшін отқа түс – күймейсің.
- Әрқашан әскери ар-намысыңды сақта, солдаттық борышыңа адал бол.
- Халықтың ізгі дәстүрі – біздің ең асыл мұрамыз.
- Алтын басты болсаң да, ардан артық емессің.
- Жерге тер төгіп, халыққа қан төгіп қызмет етуден аянба.
Ерлік туралы қанатты ойлар
«Әдіссіздік – әлсіздік. Ептілік те – ерлік.»
«Қарабет болып қашқанша, қайрат көрсетіп өлген артық.»
«Ұрыста тәуекел ету де – ерлік.»
«Тізе бүгіп тірі жүргеннен, тіке тұрып өлген артық.»
- Белдескеннің белін сындыр, тірескеннің тізесін бүктір!
- Қайратыңа әдісіңді жолдас ет, әдісіңе ақылыңды жолдас ет.
- Өжеттіліктен не пайда, ерлігі мен ақылы көпті батыр етпесе.
- Ерлік елеусіз қалмасын.
- Жауыңды жапыра біл, баудай түсіре біл.
- Таяқтан тайсалмасаң, семсерден сескенбесең, жеңдім дей бер.
- Адамның көтеріңкі көңіл күйі – ұрыста ең айбарлы қару.
- Қырағының өзі де, көзі де батыр.
- Батыр – батыр емес, батырларды бастаған батыр.
Адам, қоғам, ар өлшемі
Кісілік пен кішіпейілділік
- Кішіпейілділік – адамгершілік көркі.
- Өсер елдің баласы әкеден де асып түсер.
- Тәртіп – тән үшін, ынтымақ – жан үшін керек.
- Ел дегенде – езіліп, жұрт дегенде – жұмылып істе.
Адалдық пен опасыздық
- Символдық сыйлықтарды қара бастың құлқынына құрбан ету – қасиетсіздік.
- Жалтақтардың көбі ақымақ, әкімқұмар келеді.
- Тексізден тезек артық, арсыздан айуан артық.
- Өзін аяған – дұшпанға дос. Жанын аяған – тәніне жау.
Тіл, дәстүр, ұрпақ
- Анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту – бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту.
- Хас батыр ұрпағы бардың өлсе де арманы жоқ.
- Ана үшін аянба – ант ұрады, бала үшін аянба – бетің күйеді. Ел үшін аянба – жігіттілігіңе сын.
Өмір мен өлім туралы
- Әркім әр жағдайда өледі: ақымақ та, ақылды да өледі. Бірақ қалай өлу – бөлек мәселе.
- Ашу-ызасыз жек көру мүмкін емес.
Бауыржан Момышұлының артында қалған өсиет, нақыл, қанатты сөздер – ұрпаққа бағыт-бағдар беретін рухани қазына.