Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстары.
Бюджеттің экономикалық мәні: кірістер мен шығыстар
Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыруы және пайдалануы бюджет арқылы жүзеге асады. Бюджеттің қызметі ең алдымен кірістер мен шығыстар арқылы көрінеді: олар құндық бөліністің жеке көздерін білдіреді және бюджеттің өзі сияқты объективті сипатқа ие.
Кірістердің қоғамдық арналымы
Кірістер мемлекетке қажетті ақша қаражаттарын жинақтап, мемлекеттік міндеттерді орындауға қаржылық негіз қалыптастырады.
Шығыстардың қоғамдық арналымы
Шығыстар орталықтандырылған ресурстарды жалпымемлекеттік қажеттіліктерге сәйкес бағыттап, қоғамдық қызметтерді қаржыландырады.
Бюджет түсімдері мен шығыстарының құрамы
Бюджеттің түсімдері кірістерден, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдерден, сондай-ақ мемлекеттік қарыздардан құралады. Ал шығыстары шығындардан, бюджеттік кредиттерден, қаржы активтерін сатып алудан, қарыздар бойынша негізгі борышты өтеуден тұрады.
Қаржы тұрақтылығын күшейтетін басқарушылық шаралар
- Кірістерді ұлғайтуға бағытталған тетіктерді әзірлеу және іске асыру.
- Шығыстарды қысқарту емес, оңтайландыру және мақсаттылықты күшейту.
- Бюджет тапшылығын реттеу және дағдарысқа қарсы шараларды нысаналы басқару.
Бюджет құрылымы (Бюджет кодексіне сәйкес)
Бюджеттерді бекіту және бюджеттердің атқарылуы туралы есептерді жасау төмендегі құрылымға сәйкес жүргізіледі.
1) Кірістер
- Салықтық түсімдер
- Салықтық емес түсімдер
- Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер
- Ресми трансферттер түсімдері
2) Шығындар
Қайтарылмайтын негізде бөлінетін, қатаң мақсатты арналымы бар бюджет қаражаттары.
3) Операциялық сальдо
Бюджеттің ағымдағы операциялары бойынша теңгерімін сипаттайтын көрсеткіш.
4) Таза бюджеттік кредит беру
- Бюджеттік кредиттер
- Бюджеттік кредиттерді өтеу
5) Қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша сальдо
- Қаржы активтерін сатып алу
- Мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер
6) Бюджет тапшылығы (профициті)
Кірістер мен шығыстар арасындағы айырманы көрсетеді.
7) Бюджет тапшылығын қаржыландыру (профицитті пайдалану)
- Қарыздар түсімі
- Қарыздарды өтеу
- Бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы
Кірістердің негізгі түрлері
Салықтық және басқа міндетті төлемдер
Бюджеттің кірістері салықтардан және бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдерден, сондай-ақ ресми трансферттерден және мемлекетке өтеусіз негізде берілетін (қайтарылмайтын, қаржы активтерін сатуға байланысты емес) қаражаттардан құралады.
Салықтық емес түсімдер
Бюджетке төленетін міндетті, қайтарылмайтын төлемдер, сондай-ақ ресми трансферттерден өзге, бюджетке өтеусіз негізде берілетін ақшалар.
Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер
Мемлекеттік мекемелерге бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті, мемлекеттік материалдық резервтен тауарларды, мемлекет меншігіндегі жер учаскелерін жеке меншікке сатудан немесе оларды тұрақты не уақытша жер пайдалануға беруден, сондай-ақ мемлекетке тиесілі материалдық емес активтерді сатудан түсетін түсімдер.
Ресми трансферттер түсімдері
Бюджет жүйесінің бір деңгейінен екіншісіне, соның ішінде Ұлттық қордан бюджетке түсетін трансферттер.
Шығындар: мақсаттылық және басымдықтар
Бюджеттің шығындары — қайтарылмайтын негізде бөлінетін қаражат. Шығындардың қатаң мақсатты арналымы бар. Соңғы кезеңдерде шығыстар құрылымында бюджеттік ресурстардың әлеуметтік бағыттылығы күшейіп келеді.
Әлеуметтік-мәдени бағыт
Республикалық деңгейде білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік сақтандыру және қамсыздандыру секілді бағдарламаларға арналған тікелей шығындар жалпы шығыстардың 60%-дан астамын құрайды.
Өнімсіз мақсаттар
Басқару, қорғаныс, құқық қорғау, үкіметтік борышқа қызмет көрсету, дипломатиялық мекемелерді ұстау және халықаралық міндеттемелер бойынша жарналар.
Үлестік көрсеткіш
Өнімсіз мақсаттарға жыл сайын бюджет қаражатының шамамен 1/3 бөлігі жұмсалады.
Бюджет шығындарының негізгі түрлері
-
1) Мемлекеттік мекемелердің қызметін қамтамасыз ету
Мемлекеттік органдар мен мекемелердің күнделікті жұмысын жүргізуге арналған шығындар.
-
2) Тұрақты сипаты жоқ іс-шаралар
Іс-шараларды ұйымдастыру және өткізуге байланысты біржолғы немесе кезеңдік шығындар.
-
3) Мемлекеттік тапсырыс
Мемлекеттік саясатты іске асыру үшін (мемлекеттік органдардың өз тұтынуына арналмаған) өндірілетін тауарлар, жұмыстар және көрсетілетін қызметтер үшін мемлекеттік органдардың ақы төлеуі.
-
4) Жеке тұлғаларға ақшалай төлемдер
Қызметкерлерге еңбегі үшін төлемдерден бөлек, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес жеке тұлғаларға ақша нысанында берілетін төлемдер.
-
5) Заңды тұлғаларға субсидиялар
Мемлекеттік мекемелер және қоғамдық бірлестіктер болып табылмайтын заңды тұлғаларды өтеусіз әрі қайтарымсыз негізде қаржыландыру.
-
6) Ресми трансферттер
Бюджеттің бір деңгейінен екіншісіне, сондай-ақ Ұлттық қорға трансферттер төлеу және мемлекеттік міндеттемелерді орындауға арналған өзге де шығындар.