Африканың экваторлық бөлігінің құрғақ болуы
7-сынып география: «Материктер климаты» тақырыбына қызықты сұрақтар
География пәнін оқу барысында оқушылар Жер шары табиғатын, табиғат құбылыстарының пайда болуы мен дамуын, олардың өзара байланысы мен заңдылықтарын түсіне бастайды. Сондықтан әр сабақта мүмкіндігінше қызықты әрі нақты мәлімет беру маңызды: ол сабақты жандандырып, оқушының қызығушылығын арттырады.
7-сыныпта «Материктер мен мұхиттар географиясы» бөлімін қайталау кезінде оқушылардың білімін нақтылау, ой-өрісін дамыту, өздігінен ізденуге ынталандыру және ғылыми дүниетанымын қалыптастыруда қызықты сұрақтардың рөлі ерекше. Төменде «Материктер климаты» тақырыбы бойынша құрастырылған сұрақтар мен жауаптар ұсынылады.
1) Жаз ортасында Жаңа жыл болуы мүмкін бе?
Автор «жаз ортасында Жаңа жыл мерекесі өте қызықты өтті» деп жазады. Бұл мүмкін бе?
Жауабы: Иә, мүмкін. Оңтүстік жарты шарда жыл мезгілдері Солтүстік жарты шарға қарама-қарсы болады. Сондықтан Оңтүстік жарты шарда Жаңа жыл жаз мезгілінің ортасына сәйкес келеді.
2) Неліктен Африканың солтүстігі шөл, ал Оңтүстік Американың солтүстігі ылғалды орман?
Пішіні жағынан Африка мен Оңтүстік Америка ұқсас: солтүстігі кең, оңтүстігі үшкірлеу. Бірақ солтүстік бөліктерінің климаты мүлде әртүрлі.
Жауабы: Айырмашылықтың негізгі себебі — материктердің экваторға қатысты орналасуы және климаттық белдеулердің таралуы. Экватор Африканы дәл ортасынан кесіп өтеді, сондықтан материктің едәуір бөлігі тропиктік белдеуде жатады және құрғақшылық басым. Ал Экватор Оңтүстік Американың солтүстік бөлігін ғана қиып өтеді: мұнда экваторлық және субэкваторлық белдеулер кең таралып, ылғал мол жиналады. Қосымша фактор ретінде Африканың батыстан шығысқа созылуы мұхит ықпалын әлсіретіп, ал Еуразия құрлығының жақындығы құрғақ ауа массаларының әсерін күшейтеді.
3) Африкада Экваторға жақын жерде мәңгі қар бар ма?
Жауабы: Иә. Кения аумағындағы Килиманджаро тауының (жанартауының) шыңдарында мәңгі қар мен мұздықтар кездеседі.
4) Неліктен экваторлық Африканың батысы ылғалды, ал шығысы құрғақ?
Ауа массалары шығыстан батысқа тасымалданса да, ылғалдың таралуы біркелкі емес.
Жауабы: Шығыс бөліктің салыстырмалы құрғақтығына бірнеше себеп әсер етеді:
- таулы белдеулер ылғалды ауа массаларының ішкі аудандарға өтуін шектейді;
- Еуразия құрлығының жақындығы ауа массаларының қасиетіне ықпал етеді;
- шығысқа солтүстік-шығыс пассаттары континенттік тропиктік (құрғақ) ауа әкеледі.
5) Неліктен Африканың оңтүстік-шығысында Үнді мұхиты Атланттан жылырақ?
Африканың оңтүстік-шығыс жағалауында Үнді мұхиты суы Атлант мұхиты суынан шамамен 10°-қа жылырақ байқалады.
Жауабы: Үнді мұхитында Мозамбик жылы ағысы солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, суды жылытады. Ал Атлант мұхитында Бенгела суық ағысы оңтүстіктен солтүстікке қарай материк жағалауымен өтіп, суды салқындатады.
6) Неліктен Австралияның 2/3 бөлігі шөл және шөлейт?
Австралия — ең кіші материк. Барлық жағынан мұхиттар мен теңіздер қоршағанына қарамастан, оның аумағының басым бөлігін құрғақ ландшафттар алып жатыр.
Жауабы: Негізгі себеп — климаттық белдеулердің орналасуы және жер бедері:
- Материктің солтүстігі ғана субэкваторлық белдеуде (шамамен 20° о.е дейін), ал аумағының көп бөлігі тропиктік белдеуде орналасқан; оңтүстік шеті — субтропиктік белдеу.
- Жағалаулары аз тілімденгендіктен, мұхиттың ылғалды әсері ішкі аудандарға әлсіз өтеді.
- Шығыс Австралия таулары мұхиттан келетін ылғалды желдерге кедергі жасап, ішкі бөліктің құрғақтығын арттырады.
- Материктің солтүстіктен оңтүстікке қарай салыстырмалы тар созылуы ылғалдың таралуын шектейді, сондықтан жауын-шашын аз түседі.
7) Неліктен мұхит көп болса да, Оңтүстік жарты шар суық?
Оңтүстік жарты шарда мұхит үлесі көп (шамамен 81%), ал Солтүстік жарты шарда аздау (шамамен 61%). Соған қарамастан, Оңтүстік жарты шар салқындау.
Жауабы: Бұған Антарктида мұзының ықпалы зор: ол өте суық ауа массаларының қалыптасуына және олардың айналаға таралуына жағдай жасайды. Сонымен бірге айсбергтердің (қалқыма мұзтаулардың) қозғалысы мұхит суларын салқындатып, жалпы жылу алмасуды әлсіретеді.
8) Егер Антарктида болмаса, климат қалай өзгерер еді?
Антарктида материгі және оның мұз жамылғысы Жер шарының атмосфералық циркуляциясына айтарлықтай әсер етеді.
Жауабы: Егер Антарктида болмаса және оның орнында Солтүстік полюстегідей мұхит болса, Жер шарының орташа температурасы қазіргімен салыстырғанда әлдеқайда жоғары болар еді.
9) Оңтүстік Американы «аударсақ», климаты қай материкті еске түсіреді?
Оңтүстік Америка пішіні үшбұрышқа ұқсайды: Экватор маңында ені кең, ал оңтүстігі үшкір.
Жауабы: Егер материкті ойша аударып, солтүстік шеткі нүктесі оңтүстік шеткі нүктесіне келетіндей елестетсек, онда аумақтың едәуір бөлігі қоңыржай белдеуге ығысар еді. Мұндай жағдайдағы климаттық ерекшеліктер Солтүстік Американың жоғары ендіктеріне жақын (салқындау белдеулерге тән) сипаттарды еске түсіреді.
10) Егер Анд таулары батыста емес, шығыста орналасса не өзгерер еді?
Жауабы: Егер Анд таулары материктің шығысында орналасса, онда ылғалды ауа массаларының ішкі бөліктерге өтуі шектеліп, көптеген аймақтарда климат құрғақтау болар еді. Себебі шығыстан келетін экваторлық және пассат-муссондық ауа ағындары таулы кедергіден аса алмай, жауын-шашынды жағалауда қалдырар еді.
11) Еуразияның субтропиктерінде батыс пен шығыстың маусымдық айырмасы неліктен әртүрлі?
Еуразияның субтропиктік оңтүстік-батысында қыс жаңбырлы, жаз құрғақ. Ал шығысында керісінше: жаз жаңбырлы, қыс салқындау әрі құрғақтау.
Жауабы: Оңтүстік-батыста жерорта теңіздік климат қалыптасады: қыста Атлант мұхитынан келетін ылғалды батыс желдері жауын-шашын әкеледі, ал жазда субтропиктік антициклон әсерінен ауа райы құрғақ әрі ашық болады. Шығыста муссондық климат басым: қыста құрлықтан соғатын суық, құрғақ ауа райды тұрақтандырса, жазда мұхиттан келетін ылғалды ауа төмен қысым аймағын күшейтіп, жауын-шашынның мол түсуіне әкеледі.
12) Неліктен Үнді-Ганг ойпатында жауын көп болса да, қосымша суару қажет?
Үндістанда қосымша суару тек қуаң аудандарда ғана емес, жауын-шашын ең көп түсетін өңірлердің бірі — Үнді-Ганг ойпатының кей бөліктерінде де қолданылады.
Жауабы: Үнді-Ганг ойпатының шығыс бөлігінде ылғалды тропиктік жағдай қалыптасады: жазда Үнді мұхитынан экваторлық муссон соғып, мол жауын әкеледі, ал қыс пен көктемде құрғақ континенттік желдер басым болады. Жыл бойы температура жоғары болғандықтан вегетациялық кезең үздіксіз жүріп, жылына 2–3 рет өнім алынады. Мұнда суды көп қажет ететін күріш өсіріледі, сондықтан жылдық жауын-шашын мол болғанымен, әсіресе құрғақ маусымдарда қосымша суару тұрақты қажет болады.
Қорытынды
Осындай сұрақтар оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, географиялық білімін тереңдетеді, себеп-салдарлық байланыстарды түсінуге көмектеседі және тапқырлыққа баулиды.