Абайдың он жетінші қара сөзіОН ЖЕТІНШІ СӨЗҚайрат, ақыл, жүрек үшеуі өнерлерін айтысып, таласып келіп, ғылымға жүгініпті
Қайрат, ақыл, жүрек: тартыс пен төрелік
Абайдың он жетінші қара сөзінде қайрат, ақыл, жүрек өз өнерлерін айтып, бір-бірімен таласады. Үшеуі де адам өмірінде шешуші рөл атқаратынын дәлелдеп, соңында төрелік айту үшін ғылымға жүгінеді.
Қайрат
Ерінбей үйрену, еңбек ету, ғибадатты ықыласпен орындау, нәпсінің азғыруынан сақтану — бәрі де менің ісім, дейді.
Ақыл
Пайда мен залалды айыру, ғылымды ұғып-білу, дүниенің де, ақиреттің де жайын тану — менсіз мүмкін емес, дейді.
Жүрек
Мен — тәннің патшасымын: мейірім, ұят, әділет, рақым секілді қасиеттер меннен туады; менсіз тірлік те, адамшылық та әлсірейді, дейді.
Қайраттың уәжі: қуатсыз іс бітпейді
Қайрат өз сөзінде адамның кемелденуі үшін еңбек пен табандылық керек екенін алға тартады. Ғылым үйрену де, құлшылықты ықыласпен орындау да, дүниелік кәсіп пен мал табу да — бәрі талап пен қажырды қажет етеді.
Қайраттың басты ойы
Адамды бос әуре, орынсыз әдеттен тыйып, күнәдан, жеңілтектіктен, нәпсінің азғыруынан сақтайтын күш — қайрат. Ол адасқан жолға кетіп бара жатқан жанды қайта жинақтап, түзелуге итермелейді.
Ақылдың уәжі: айыру мен тану — бағдар
Ақыл өзіне таным мен бағдар жүктейді: не пайдалы, не залалды екенін білдіретін — ақыл. Пайданы іздеу, зияннан қашу, ғылымды түсіну — бәрі де ақылға сүйенеді.
Ақылдың күші
Жаратқанды тану, екі дүниенің жайын аңдау, іске өлшем қою — ақылдың міндеті.
Қауіпті тұсы
Ақылдың қырлары көп: амал да, айла да одан туады. Сол себепті ол жақсылыққа да, жаманшылыққа да қызмет етіп кетуі мүмкін.
Жүректің уәжі: адамшылықтың ұйытқысы
Жүрек өзін адамның денесіндегі патша ретінде таныстырады: қан жүректен тарайды, жан жүректе мекендейді, жүрексіз тіршілік жоқ. Жүрек адамды өзінен өзгеге жанашыр болуға итермелейді — тоқтың қасында аштың, жылы үйдегінің қасында тоңғанның халін ойлататын да жүрек.
Жүректен шығатын қасиеттер
- Әділет пен нысап
- Ұят пен рақым
- Мейірбаншылық пен жанашырлық
- Жамандықтан жирену, жақсылыққа елжіреу
Жүрек таза болса, адам баласын алаламайды; ал жүрек кірленсе, адам ақырында қор болады.
Ғылымның төрелігі: үшеуің бірік, билік жүректе болсын
Ғылым үшеуінің де сөзін рас деп табады. Бірақ әрқайсысының қауіпті тұсын да көрсетеді: қайраттың қаттылығы артып кетсе, жақсылықты да, жамандықты да бірдей берік ұстап қалуы мүмкін; ал ақыл айлаға айналса, жақсының да, жаманның да қажетіне жарап кетеді.
Түпкі шешім
Ғылымның айтуынша, үшеуінің басын қосатын — ғылым, бірақ билеуші жүрек болуы керек. Жүрек ақылдың жаманға жетелейтін қырларына ермейді, қайраттың күшін де орынсыз жерге жібермейді: жақсылыққа қуанады, жаманшылықтан жиренеді.
Кемел адам өлшемі
Үшеуі — қайрат, ақыл, жүрек — бір адамның бойында ғылым айтқандай үйлесім тапса, ондай жан қасиетті: «табанынның топырағы көзге сүртерлік» адам — сол. Ал үшеуі ала болса, ғылым жүректі жақтайды.
Құдайшылық та осы тұста: қалпыңды таза сақта. Құдай тағала адамның ішкі қалпына әрдайым қарайды деген ой осылай түйінделеді.
Ойлануға сұрақтар
- Менің шешімдерімде ақыл басым ба, әлде қайрат па?
- Жүрек бүгін мені кімге рақым, кімге әділет жасауға шақырды?
- Үшеуін үйлестіретін ғылым мен тәрбиені күнделікті қалай күшейте аламын?
Абайдың қара сөздері туралы
Бұл — Абайдың қара сөздеріндегі өзекті арнаның бірі: адам бойындағы күштерді талдап, олардың арасындағы тепе-теңдікті табу. Он жетінші сөз — соның айқын үлгісі.