Қазақша рефераттар

Қазіргі біздің өмірімізге қажет шығарма

Көркем шығармадағы көркемдік шешім мәселесі

Көркем шығарма — әсемдік, әдемілік, сұлулық әлемі. Ондағы көркемдік айшықтардың бәрі іштей үйлесім тауып, өзара жымдасып барып, шығарманы біртұтас бітімге келтіреді. Осы тұтастық пен жарасым оқырманды баурап, жанын нұрландырады, әсемдікті тануға баулиды, сүюге үйретеді.

Шығарманың сұлу, тұтас бітіміне ену арқылы оқушы кейіпкер бойындағы ізгілік, адамгершілік, адамдық сияқты асыл қасиеттерді тани алады. Бұл — оқушыны биік адамгершілікке бастайтын жол. Демек, көркем әдебиеттің эстетикалық қуатын оқушыларға жеткізу, оны дүниетаным мен тәрбие мақсаттарына сай тиімді пайдалану — оқытудағы басты бағдар.

Әдебиет сабағы — өнер сабағы

Әдебиет сабағы өнер сабағы болғандықтан, ол өнер құралдарымен жүргізілуі керек. Кейде бір ғана штрих жеткілікті. Мұндағы әңгіме — мәтіндегі деталь туралы. Өйткені деталь — тұтас бір шығармаға, тіпті бірнеше арқауға түйін бола алатын ықшам әрі мағыналы көркемдік бірлік.

Сюжет пен композиция: тұтастықты құрайтын тетіктер

Көркем шығарма сюжет желісімен дамиды: бөлімдер мен тараулар оқиғалардың астасуы, жалғасуы, кейіпкерлердің ортақтығы арқылы бір-бірімен байланысып, тұтас құрылымға айналады. Композициялық тәсілдер алуан түрлі. Мәселен, оқиғаның автор атынан немесе басқа баяншы атынан айтылуы, кей сәттердің кейіпкер көзімен көрген қалпында берілуі оқырман қызығушылығын арттыра түседі.

Сюжеттің негізгі құрылымы

  • Экспозиция

    Басталуы, жағдайдың таныстырылуы.

  • Байланыс

    Қақтығысқа жетелейтін алғашқы түйісу.

  • Даму

    Оқиғаның өрбуі, тартыстың күшеюі.

  • Шарықтау шегі

    Ең жоғары шиеленіс нүктесі.

  • Шешім

    Түйіннің тарқатылуы, идеялық-көркемдік қорытынды.

Осы құрылымның ішінде көркемдік шешім ерекше орын алады. Өйткені шешім — оқырманды терең әсерге бөлеп, шығармадағы ойдың бағыт-бағдарын айқындайтын соңғы салмақ.

Көркемдік шешімнің мәні: әсер, түйін, идея

Шығарма сюжетінің шешімі — оның идеялық-көркемдік шешімі. Қақтығыстар неғұрлым күшті болса, шешім де соғұрлым қуатты шығады. Шешім оқырманды ойға қалдырып қана қоймай, кейде жүректің түбіндегі сезімді оятады, жанды мазалаған сауалға жауап тапқызады.

Мысал 1: Ғабит Мүсірепов — «Ер ана»

«Ер ана» әңгімесінің шешімі оқырманға сұрақ қойып, жауабын бір сәтте найзағайдай жарқ еткізеді: кек қалай алынды? Наталья мектепке қарай бұрылғанда, бір-ақ гүрс етіп, мектеп үйі аспанға ұшады. Оқиғаның түйіні — қарт ананың партизандар көмген миналардың үстіне от жағып, фашист офицерлері мен солдаттары орналасқан ғимаратты жарып жіберуі және немересін бауырына қысып аман алып шығуы. Шешім ананың ерлік әрекетімен аяқталып, оқырманға батырлықтың биік үлгісін ұсынады.

Мысал 2: Ыбырай Алтынсарин — «Бай баласы мен жарлы баласы»

Әңгіме шешімінен оқырман үлкен тәрбиелік сабақ алады. Бай баласы — Асан, жарлы баласы — Үсен. Жас мөлшері бірдей болғанымен, өмірге бейімділігі әр түрлі екені сюжеттің дамуынан айқын көрінеді. Шешімінде Үсен өз тәжірибесіне, еңбекқорлығы мен жинақылығына сүйеніп, ауылын тауып барады. Оқиға сәтті аяқталып, қарапайым өмір мысалы арқылы жазушы жарлы баланың бейнесін реалистік әдіспен нанымды береді.

Мысал 3: Ғабит Мүсірепов — «Ұлпан»

Ғабит Мүсіреповтің 1974 жылы тарихи ел шежіресінің мазмұнына сүйеніп жазған «Ұлпан» романы — үш бөлімнен, жиырма төрт тараудан тұратын, рим цифрларымен белгіленген құрылымы бар шығарма. Романда тоқсанға жуық образ кездеседі, ал оқиға желісі ХІХ ғасырдағы қазақ даласындағы тарихи шындықтарға негізделген.

Есеней — қалың Керей-Уақтың билігін берік ұстаған аузы дуалы би, атақты бай; сөзге шешен, қайратты тұлға. Ұлпан — аналардың анасы іспетті ел билеген көсем, сөз бастаған шешен, қоғам қайраткері. Тұңғыш әрі жалғыз перзент болғандықтан еркін өскен, еркекшора киінген болмысы да оның мінезін айқындайды.

Роман оқиғасы сан алуан қақтығыс пен тартысқа толы бола келіп, трагедиялық шешіммен аяқталады. Оқырманды аянышты сезімге жетелейді. Мұнда «Үлкенге не істесең, алдыңа сол келеді» деген халық даналығы еріксіз еске түседі.

Ел анасы атанған Ұлпан қайғы-қасіретке толы кәрілікті бастан кешіреді. Торсанның Ұлпанға жасаған озбырлығы оқырманның ашу-ызасын туғызады. Жазушы шынайылықты соншалықты нанымды бергендіктен, Торсан көз алдыңда тұрғандай әсер қалдырады. Ақыры, Ұлпанға қиянат жасаған Торсан да жазасын алады. Туынды бүгінгі күн үшін де өзекті: қарттар үйіндегі тағдырлар — ұлт жадындағы ауыр жара. Сондықтан бұл роман тек уақытпен ғана емес, уақыттармен үндеседі.

Мысал 4: Мұхтар Шаханов — «Отырар дастаны»

Мұхтар Шахановтың «Отырар дастаны» да оқушыны патриоттық сезімге баурайтын туындылардың бірі. Шығарманың шешімі сатқындықтың түбі — сор екенін, опасыздың ғұмыры қысқа болатынын көркемдік қуатпен дәлелдейді.

Шешімнің көркем үні (үзінді)

... Ал мына бір сатқынды Құдай саған қайдан ғана тап қылды?... Қайғылы әрі күлкілі. Қайран аңқау, дара тұлға, Аңғармапсың қанатыңа Жасырынған түлкіні.

Ерлігіңе осы болсын сыйлығым, Саған қидым бұл сатқынның билігін!.. ... Опасыздық жасадың ба еліңе, Ертең саған мені сату түк емес.

Шарам нешік, тұрмын сені тіпті аяп. Сорлы Отансыз, қарайыпсың қаныңа. Қашан мені сатарыңды күтпей-ақ, Алдыңды орап кеткеніме налыма.

Жақсылығым қайтпады деп арыма. Сатқындыққа сатқындықпен тіл қату, Ұқсамай ма табиғаттың заңына?!...

... Өсиет бар мынадай: “Әр нәресте қашан есі кіргенше, Жер қадірін, Ел қадірін, Ең бастысы тіл қадірін білгенше, Алғашқы әнтек қылығына Өзі ұялып күлгенше, Көтергенше балаң ойдың желкенін, Қинаса да қиқар соқпақ, қиыс жол, Өзін туған қасиетті өлкенің Ауасымен дем алуға тиісті ол!”

Мен осынау борышыма әкелік Немқұрайды қарадым да, Кінәлі боп ар алдында, Жібердім зор орны толмас қателік. Міне, төрім бірігіп тұр көріме, Көрінетін бетім бар ма еліме?

Мына сатқын перзентіме қосақтап Өлтіруге міндеттісің мені де! Азғындықтың соңы бізбен құрысын, Сабақ болсын ертеңгі атар күн үшін...

Бұл жолдар — шығарманың түйіні. Атадан ұрпаққа жалғасатын құндылықтарды дәріптеу, ел мен жердің, тілдің қадірін ұғындыру айрықша әсерлі тілмен берілген. Шешімнің қуаты соншалық, оқырман сатқын Қарашоқыға деген өшпенділігін жасыра алмайды: эмоцияны селт еткізетін де — осы көркемдік түйін.

Шешім неге әрдайым күтпеген әсер береді?

Көркем шығарманың шешімі үнемі оқырман ойындағыдай бола бермейді. Кей туындыны оқи бастағаннан-ақ немен аяқталатыны аңғарылады. Ал кейбір шығармалар соңына дейін еліктіріп, құпиясын сақтайды; тіпті түйіні ойламаған жерден шығуы мүмкін. Мұның бәрі қаламгердің біліктілігі мен шеберлігіне байланысты.

Сюжеттің барлық бөлігі маңызды. Дегенмен шешімнің әсері оқырман көңіл күйіне ерекше ықпал етеді: ойын тереңге жетелейді, жүректегі сезімді оятады, мазалаған сауалға жауап табуға көмектеседі. Жоғарыда аталған шығармалардың түйіні — осының айғағы.

Қорытынды: көркемдік шешім — рухани өсудің кілті

Белгілі бір дәуірде өмір сүрген суреткерлер шығармаларында болжалды идея бір ғана қалыпта көрінбей, сан-салалы көркемдік шешімдер арқылы ашылады. Қоғамдық өмір шындығы мен адам тағдырын «дайын қалыпқа» салып бағалау — үстірттікке ұрындырады. Әр әдеби бағыттың, көркемдік әдістің өз мүмкіндігі мен шектеуі бар; әр ірі суреткердің өз ұстанған жолы болады.

Адамның рухани өсуіне ықпал ететін күш — көркем шығарма. Ал шығармадағы шешім оқиғаның түйінін тарқатып, ақ пен қараны ажыратады, жақсы мен жаманды айқындайды, оқырманға қажет өнегені сұрыптап береді және өмірлік тәжірибе жинақтатуға қызмет етеді.