Шәмші қайда
Кештің мақсаты мен мәні
Бұл әдеби-музыкалық кештің негізгі мақсаты — Шәмші Қалдаяқовтың өмірі мен шығармашылық жолымен таныстыру, оның туған елге, туған жерге, аяулы анаға, мөлдір махаббат пен шынайы сезімге деген сүйіспеншілігін оқушылардың жүрегіне сіңіру.
Тәрбиелік бағыты: композитор әндеріне құрмет пен сүйіспеншілікті оятып, жан дүниесі бай, эстетикалық талғамы жоғары болашақ ұрпақ тәрбиелеу.
Білімдік бағыты: музыка тыңдату және ән орындату арқылы шәкірттердің өнерге қызығушылығын арттыру.
Көрнекілік: портрет, плакаттар.
Кештің ашылуы
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгін біз туған жер мен ел, аяулы ана, мөлдір махаббат, шынайы сезім туралы әндер жазып, «Қазақ вальсінің падишасы» атанған бірегей талант иесі, қазақ халқының ұлы мақтанышы, ҚР-ның Халық әртісі Шәмші Қалдаяқовты еске алуға арналған «Нәр берген — ән бұлақтан» атты әдеби-музыкалық кешке жиналдық.
Өлеңмен өрілген тілек (М. Мақатаев)
Сол күндер ғой жүректің аңсағаны,
Саған шөлдеп, айызым тамсанады.
Өкініш пе білмеймін, қуаныш па —
Өз-өзімнен жүрегім ән салады.
Әнсіз өмір — өмір ме, қаңсымай ма!
Өзегіңді өртеп дерт, жаншымай ма,
Махаббатқа арнап бір ән шығарсын,
Шәміл-ау, Шәмші қайда? Шәмші қайда?
Шәмшіге айт, тағы да бір таңдандырсын,
Жындандырсын жүректі, жандандырсын.
Мәңгі өлмес махаббатым айта жүрер —
Мәңгілік өлмейтұғын ән қалдырсын!
Өмір туралы ой (Қадыр ақынға ишара)
Адам жылап туады,
Жатады оны жұбатып.
Және жылап өтеді,
Өзгені де жылатып.
Жылайтыны туа сап —
Жамандар бар қинайтын.
Жылайтыны өлгенде —
Жақсылар бар қимайтын.
Осылай деген, Қадыр аға, неткен ерсің!
Жүргізушілер сөзі
Шәмші Қалдаяқов — қазақ вальсінің біртуар перзенті. Өз дәуірінің, социалистік жүйенің салқыны талай талантты елеусіз қалдырғаны белгілі. Бірақ ұлы дарын өмірден өтсе де, халық жадынан өшкен жоқ.
Бүгінгі кеш — жүректі жылытатын Шәмші әуендері арқылы сол сағынышты сезімді қайта ояту. Оның әндері туған жерді де, туған елді де, адам жанын да әлдилеп келеді.
Мемлекеттік Әнұран және сұрақ-жауап
1. Әнұран орындалады.
Сұрақ: Әнұранның авторлары кімдер?
- Сөзі: Ж. Нәжімеденов, Н. Назарбаев
- Әні: Ш. Қалдаяқов
Сұрақ: Ш. Қалдаяқов кім? Шәмші есімі қалай қалыптасты?
Төменде композитордың өмірінен қысқаша баяндау берілді.
Шәмшінің балалық шағы: Сарыкөл жағасындағы сыр
Арыс өзенінің Сырдарияға құятын тұсында Сарыкөл атты шағын көл бар. 1927 жылы Қалдаяқ есімді кедей сол көлдің жағасына көшіп келіп, қамыстан күрке салып, сонда тұрақтайды. Қалдаяқтың шын аты — Әнапия. Оң аяқ балтырындағы үлкен қалы үшін жеңгелері оны «Қалдаяқ» атап кеткен екен.
Татар гармонын, қазақтың қобызы мен домбырасын құйқылжыта тартатын өнерпаз Қалдаяқтың сол қамыс күркесінде 1930 жылы бір ұл дүниеге келеді.
Көрініс (оқушылар сахналауы)
«Оу, Қалдаяқ, ұлды болдың!» деген хабарды естіп, үйіне асыға жеткен әкеге жыртық шүберекке оралған баланы ұстата салады. Нәресте ересек адамның қарулы қолын сезе қойып, шар ете түседі.
Басқа балалардай шыңғырып жыламай, әуезді ырғаққа ұқсайтын үн шығарған баласына қарап, әкесі: «Мен сені қиссадағы Жәмшид патшаның атымен атайын деп едім. Бірақ даусың патшанікі емес, әншінікіне көбірек ұқсайды екен», — дейді.
Сонда Құдайберген деген құрдасы: «Оу, Қалдаяқ, балаң адамдардың емес, әннің патшасы болса да, тақияңа тар келмес», — деп жауап қатады. «Айтқаның келсін, болсын», — дейді кедей болса да өнерлі әке.
Жәмшид деген ат алып, арада отыз жыл өткенде ол Шәмші Қалдаяқов болып қалыптасып, вальстің падишасы атанарын сол сәтте ешкім де білген жоқ.
Табиғат оған әннен қанат бітірді: сазы шарықтап, бүкіл қазақ даласына тарады. Ол әнді өміріне серік етті, ал ән халыққа рухани азық болды. Шәмшінің сырлы да сыршыл әуендері талай ұрпақтың жүрегін тербеп, рухани дүниесін байытты.
Музыкалық номер
Ән орындалады (орындаушысы көрсетіледі).
Ана тақырыбы: «Ана туралы жыр» тарихы
Әр адамға әлемнің жарығын сыйлаған — Ана. Жер бетіндегі тіршіліктің қайнар бұлағы да — Ана. Ана туралы тақырыпты сөз етпейтін өнер иесі кемде-кем.
«Ана туралы жыр» әнінің тууына Шәмшіні өнер жолына жетелеген аяулы анасы Сақыпжамал Бұқарбайқызының мезгілсіз дүние салуы себеп болады. Жазылмас дертке шалдыққан анасы Алматыдағы баласын шақыртады.
Көрініс (оқушылар сахналауы)
«Балам», — дейді көзіне жас алып, — «жалғыз тілегім: сен аман бол. Бұл өмірде салған әнің айтылмай жатып үзілмесін. Әнің ұзаққа жетсін. Бақытты бол, балам!»
«Апа, қарыздармын саған… Қарыздармын, апа! Сенің басыңа кесене орнату қолымнан келе қоймас. Бірақ саған әсем әннің ең асылынан, ешқашан ұмытылмас ескерткіш қалдырамын», — дейді Шәмші.
Бұл — 1959 жылдың 4 қыркүйегі. Шәмші анасына берген уәдесін екі жылдан соң, 1961 жылы орындайды. «Ана туралы жыр» — аналарға арналған әнұранға айналды.
Ән
- Атауы: «Ана туралы жыр»
- Сөзі: Ғафу Қайырбеков
- Орындау: көрсетіледі
Әндерінің өмірі: сахнадағы жалғастық
Шәмші Қалдаяқовтың әндерін қазақ өнерінің саңлақтары — Бибігүл Төлегенова, Ришат Абдуллин, Жамал Омарова, Алтынай Жорабаева секілді әншілер шырқап, халыққа кеңінен таратты. Солардың арқасында Шәмші әндері бүгінге дейін үзілмей жетіп отыр.
Балғын да, кәрі де, тауда да, таста да — бәрі де
Қосылып тұр тербеліп Шәмші ағаның әніне.
Ән
- «Өмір — өзен» (сөзі: М. Шаханов)
- Орындау: 10 «А» сынып оқушысы Ерғазина Қаракөз
Махаббат лирикасы
Жастықтың жалыны, ыстық сезім, асау жүрек, алғыр қиял — осының бәрі композитор шығармашылығында нәзік лирикаға айналып, махаббат тақырыбын тереңдетті.
- «Қайдасың» — орындау: 9 «А» сынып оқушысы Өтегенова Құралай
Қырық жылдан астам шығармашылық ғұмырында Шәмші Қалдаяқұлы 300-ге жуық ән жазды. Оның әндері — тұнып тұрған лирика, мөлдір махаббат пен нәзік сезімнің айнасы. Бұл туындылар студенттік кештерде де, отбасылық отырыстарда да, мерекелерде де үзілмей шырқалып келеді.
Ән
- «Кешікпей келем деп ең» (сөзі: М. Шаханов)
- Орындау: 10 «Ә» сынып оқушылары Таңатарова Жанерке, Ғабдуллина Ақнұр
Шәмші мінезі: әзіл мен адамдық
Мұхтар Әуезов «Орынды мысқыл — оқтан да өткір» деген. Шәмші ағаның әндері бір төбе болса, әзіл-қалжыңы да — өз алдына бір әлем. Оның ауызекі тапқырлығы, қалжыңы — қайталанбас құбылыс.
Көрініс: «Қара костюм»
Бірде ел-жұрты Шәмшіге костюм-шалбар кигізеді. Алматыға келген соң су жаңа киімімен достарын аралап, түнделетіп келе жатса, қала бұзақылары тоқтатып:
— Шешін!
— Әй, жігіттер, мен Қалдаяқпын ғой!
— Бізге Қалдаяқов емес, қара костюм керек.
Сонда Шәкең: «Айналайын, халқым, өзі киіндіреді, өзі шешіндіреді. Халқым аман болсын!» — депті.
Мұра және ұрпаққа аманат
Шәмші Қалдаяқов — «Ақ бантик», «Ақ маңдайлым», «Ақ сұңқарым», «Ақ ерке», «Ақ Жайық», «Сен ғана», «Сыр сұлуы», «Сыған серенадасы», «Бақыт құшағында» және тағы басқа көптеген әндердің авторы. Ол ән әлемінде сұлу да сырлы сазымен вальс королі болып қала бермек.
Ұлтымыздың символына айналған «Менің Қазақстаным» — бір елдің патриоттық сезімін оятқан асқақ туынды. Бүгін Шәмші әні шырқалмайтын той жоқ десек, артық айтқандық емес: оның әуендері ұлттық нақышын жоғалтпай, уақытпен бірге жасарып келеді.
Шәмші — ән аспанында ерекше орны бар жарық жұлдыз. Ол 1992 жылы 29 ақпанда дүниеден өтті. Ұлы перзентімізді дәріптеу — келер ұрпақ алдындағы борыш.
Қорытынды ой
Ш. Қалдаяқовтың әндері мен шығармашылығын бір сағатқа сыйғызу мүмкін емес. М. Әуезов айтқандай, «Әнге әуес, күйге құмар бала жаны сұлу, өмірге ғашық болып өседі». Бүгінгі кештегі әуендер жас жеткіншектерге рухани қазына болып, өнер биігіне құлшындыра берсін.
Кештің аяқталуы
Кеш И. Исаевтың өлеңіне жазылған Қ. Құрманғалиевтің «Ән аға немесе Шәмшімен сырласу» әнімен түйінделеді.
Құрметті ұстаздар, оқушылар! Уақыт бөліп тыңдағандарыңызға рақмет. «Нәр берген — ән бұлақтан» атты әдеби-музыкалық кешке белсене қатысқан оқушыларға алғысымыз шексіз.