Балдырлардың айырмашылықтары

Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы

Тоғыз орта мектебі • Биология (7-сынып)

Пән мұғалімі: Өтегенова Шарбану Мұхамбетиярқызы

Сабақтың тақырыбы

Көпжасушалы жасыл балдырлар

Тірек сөздер: спирогира, улотрикс, жалпақ білезік, зооспора, кладофора, ульва, ризоид.

Сабақтың мақсаты

Білімділік: көпжасушалы балдырлардың түрлері, құрылысы, тіршілік әрекеті және маңызы туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық: балдырлар туралы білімді кеңейту; судың жасыл, сары-жасыл түске боялуының балдырларға байланысты екенін түсіндіру.
Тәрбиелік: экологиялық сауаттылыққа тәрбиелеу; табиғатты бақылап, қорытынды жасауға дағдыландыру.

Ұйымдастыру деректері

Сабақ типі: Аралас сабақ
Сабақ түрі: Ізденіс сабағы
Әдістер: Сұрақ-жауап, СТО, проблемалық оқыту
Көрнекілік: Слайдтар, суреттер
Пәнаралық байланыс: Экология

Негізгі идея: балдырлар — су экожүйелерінің «тынысы». Олар фотосинтез арқылы органикалық зат түзеді және оттегін бөледі.

Ұйымдастыру және сабаққа кіріспе

Сабақтың басында оқушылардың назарын шоғырландыру үшін қысқа ой қозғау ұсынылады: «Жұлдызша артында не бар?» тапсырмасы арқылы төменгі сатыдағы өсімдіктерді еске түсіреміз.

Үй тапсырмасын тексеру: сұрақтар мен қысқа жауаптар

1) Төменгі сатыдағы өсімдіктерді атаңдар.

Бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар, қыналар.

2) Қыналар дегеніміз не?

Қыналар — саңырауқұлақ пен балдырдың селбесіп тіршілік етуі нәтижесінде түзілген ағзалар.

3) Саңырауқұлақтардың құрылысына тән белгі.

Көпшілігі жіпшумақтан (мицелий) тұрады, сирек жағдайда жеке жасушалы түрлері кездеседі.

4) Оттегін бөліп шығарған ең алғашқы ағзалар.

Ең алғаш оттегі бөлу қабілеті фотосинтездеуші бактериялар мен балдырларда (соның ішінде көкжасыл балдырларда) қалыптасты.

«Ой–маржан»: негізгі ұғымдарды қайталау

Жіктелуі және көбеюі

Өсімдіктер төменгі және жоғары сатыдағы болып жіктеледі.
Жоғары сатыдағы споралы өсімдіктер: мүк, қырықбуын, плаун, қырықжапырақ.
Өсімдіктерге өсімді, жынысты, жыныссыз көбею тән.

Балдырларға қатысты терминдер

Балдырлар — ежелден белгілі төменгі сатыдағы біржасушалы және көпжасушалы споралы өсімдіктер; жасушасында хлорофилл болады, көбіне суда тіршілік етеді.
Балдырларды зерттейтін ғылым — альгология.
Таллом — мүшелерге бөлінбейтін өсімдік денесі.
Балдыр жасушасындағы хлоропласт — хроматофор деп аталады.
Жыныс жасушалары — гаметалар.
Зооспора — талшығы бар, қозғалатын спора түрі.

Мағынаны тану: деңгейлік тапсырмалар

I деңгей

Өсімдіктерді жүйелеу сатыларын дұрыс ретімен орналастырыңдар: Дүние, Бөлім, Класс, Қатар, Тұқымдас, Туыс, Түр.

II деңгей

Жасыл балдырлардың бір өкілі — хламидомонадаға сипаттама беріп, басқа балдырлармен салыстырыңдар.

III деңгей

Салыстыру кестесін толтырыңдар (біржасушалы, шоғырлы және көпжасушалы балдырлардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары).

Жылдам тапсырма

Сызбаны аяқтаңдар (балдырлардың топтастырылуы).

Топтастыру үлгісі

Біржасушалы: хламидомонада, хлорелла, хлоракокк.
Шоғырлы: вольвокс.
Көпжасушалы: спирогира, улотрикс, кладофора.

Жаңа сабақ: көпжасушалы жасыл балдырлар

Көпжасушалы жасыл балдырлар — көбіне жіп тәрізді немесе қабат түзетін ағзалар. Олардың жасушаларында фотосинтез жүретін хроматофор болады, ал денесі таллом күйінде сақталады.

1) Қайда тіршілік етеді? Түрлері қандай?

Құрлықта: ылғалды топырақ бетінде, ағаш қабығында, тіпті қарлы-мұзды аймақтарда да кездеседі.
Суда: бентостық (су түбінде) балдырлар су қоймалары мен теңіздердің түбінде, көбіне 30–50 м, кейбірі 200 м-ге дейін тереңдікте субстратқа бекініп тіршілік етеді.
Мысалдар: спирогира, улотрикс, кладофора, ульва.

Нақты айырмашылық

Улотрикстің спирогирадан басты айырмашылығы: әр жасушасындағы жасыл хроматофоры жалпақ білезік (жартылай сақина) тәрізді болады. Ал спирогирада хроматофор көбіне ширатылған таспа пішінді келеді.

2) Жыныссыз көбеюі қалай жүреді?

Жыныссыз көбею кезінде жасушаларда екі немесе төрт талшықты зооспоралар түзіледі. Зооспоралар қозғалып, төсемікке бекінеді; талшығын жоғалтып, жаңа жасушаларды түзе бастайды. Нәтижесінде жаңа жіпше (мысалы, улотрикс жіпшесі) қалыптасады.

3) Жынысты көбеюі қалай жүреді?

Жынысты көбею барысында жасуша ішіндегі құрылымдардан екі талшықты гаметалар түзіледі. Екі гамета қосылып зигота түзеді. Зигота қалың қабықпен қапталып, тыныштық күйдегі спораға айналады. Кейін ол бөлініп, әр бөлігі зооспора түзеп, жаңа дарақтың дамуына бастама береді.

4) Балдырлардың маңызы

Экожүйедегі рөлі

Фотосинтез арқылы суда еріген көмірқышқыл газын сіңіріп, органикалық зат түзеді.
Суға оттегі бөліп шығарады; су ағзаларының тыныс алуына жағдай жасайды.
Фитопланктонның негізін құрап, су тіршілігінің қоректік тізбегін ұстап тұрады.

Практикалық пайдасы

Топырақты құнарландырады; кей деректер бойынша 1 г қара топырақта 50 000-ға дейін балдыр кездесуі мүмкін.
Суды биологиялық жолмен тазартуға қатысады.
Балықтар мен су жәндіктеріне азық болады.
Кейбір түрлері дәрумендерге бай, тағам ретінде қолданылады.

Артық болмас білгенің

Спирогира туралы дерек

Спирогира — жер жүзінде кең таралған туыс. 340-тан астам түрі белгілі. Бұл атауды ғылымға 1820 жылы неміс ғалымы Х. Линк енгізген.

Тіршілік циклінің ерекшелігі

Балдырлардың тіршілік циклінде жынысты және жыныссыз көбею алмасып отырады. Нәтижесінде гаплоидты (n) және диплоидты (2n) фазалар ауысып жүреді. Гамета түзетін дарақ — гаметофит, ал спора түзетін дарақ — спорофит. Кейбір балдырларда бұл екі фаза бір уақытта да байқалуы мүмкін.

Балдырларға тән жалпы белгілер

Денесі ұлпа мен мүшелерге жіктелмеген талломнан тұрады.
Негізгі қоректенуі — автотрофты, кейде гетеротрофты да болуы мүмкін.
Жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді.
Жынысты көбею мүшесі көбіне бір жасушалы.
Жердегі ең көне тіршілік өкілдерінің бірі; шамамен 1,5 млрд жыл бұрын пайда болған.
Жасуша қабығы көбіне целлюлоза және пектин заттарынан тұрады.
Жасушасында бір немесе бірнеше ядро және пигменттері бар хроматофор болады.
Су бетінде тіршілік ететіндері планктонның түзілуіне ықпал етеді.

Толғаныс: салыстыру және бекіту

1-тапсырма: біржасушалы және көпжасушалы балдырларды салыстыру

Біржасушалы

Көбіне тоқтау суларда тіршілік етеді.
Жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді.

Ұқсастықтары

Хроматофорлары бар, фотосинтез жүргізеді.

Көпжасушалы

Тұщы су қоймаларында да, теңіз суларында да кездеседі.

2-тапсырма: спирогира мен улотриксті салыстыру (белгілер)

Құрылысы мен көбеюіне сәйкес келетін тұжырымдарды екі өкілге бөліп жазыңдар:

1. Ағынды судың түбінде өседі.
2. Бір қатар жасушалардан түзілген жіп тәрізді балдыр.
3. Талшықты зооспора түзеп, жыныссыз көбейеді.
4. Жыныссыз жолмен көбеймейді.
5. Хроматофоры жалпақ білезік тәрізді.
6. Хроматофоры ширатылған таспа пішінді.
7. Баяу ағатын суларда қалқып өседі.
8. Жынысты көбеюі екі жасуша цитоплазмасының қосылуы арқылы жүреді.
9. Жынысты көбеюі гаметалардың қосылып, зигота түзуі арқылы жүреді.
10. Өсімді жолмен көбеюге қабілетті.

3-тапсырма: құрылысын белгілеу

А) Спирогира

1 — ядро
2 — цитоплазма
3 — жасуша қабықшасы
4 — хроматофор(лар)

Ә) Улотрикс

1 — жасуша қабықшасы
2 — хроматофор
3 — ядро
4 — цитоплазма

Биологиялық тренажер: дұрыс жауап кодын таңда

Берілген балдырлардың бір түрін таңдап, төмендегі бағандар бойынша сәйкес сипаттаманы белгілеңдер: атауы → тобы → сипаттамасы → сыртқы құрылысы → тіршілік формасы → хроматофор ерекшелігі.

Балдыр атаулары

1) Хламидомонада
2) Хлорелла
3) Спирогира
4) Улотрикс

Сипаттамалар үлгісі

Біржасушалы / көпжасушалы / шоғырлы.
Қозғалысы: талшықпен белсенді немесе ағыспен пассивті.
Хроматофор: сопақша; жартылай сақина; ширатылған таспа тәрізді.

Ескерту: Бұл тренажер мұғалімнің кестелік «кодтау» тәсіліне лайықталған. Қажет болса, сынып деңгейіне қарай жауап нұсқаларын қысқартып беруге болады.

Сен білесің бе?

Ғарышқа ұшқан балдыр

Ғарышқа адаммен бірге ұшырылған балдыр — хлорелла. Ол шар тәрізді, біржасушалы, хроматофоры бар және бір ядролы.

Өте жылдам көбейеді.
Аквариумда өсіруге ыңғайлы, көп орын алмайды.
Қор заты мол.

Дерек: хлорелла 1960 жылы тамызда ғарыш кеңістігінде болған.

Саргасс теңізі

Ең ірі ерекше аймақтардың бірі — Саргасс теңізі. Ол Атлант мұхитының Солтүстік Америка жағалауына жақын орналасқан. Бұл теңіз «Саргасс» деп аталуына себеп — су бетінің саргасс балдырымен кеңінен жабылуы.

Қорытынды: сөйлемдерді аяқта

1) Балдырлар өсімдіктерге жатады, себебі жасушасында жасыл пластидтер — хроматофор болады және фотосинтез нәтижесінде органикалық зат түзеді.
2) Балдырлар төменгі сатыдағы өсімдіктерге жатады, себебі олардың денесі ұлпа мен мүшелерге жіктелмеген, арнайы өсінді және көбею мүшелері айқын дамымаған.
3) Балдырлардың жасыл, қызыл, сары, қоңыр түсті болуы хроматофор құрамындағы хлорофилден өзге пигменттерге байланысты.
4) Балдыр денесі таллом деп аталады, себебі ұлпалары болмайды және мүшелерге бөлінбейді.
5) Балдырлар кең таралған, себебі олар суда да, топырақта да, құрғақ жерлерде, жартастарда, мұз бен қарда да тіршілік ете алады.

Есіңде сақта!

Балдырлардың пайдасы көп, сондықтан оларды қорғау — әр адамның міндеті. Әсіресе, балдырлар өсетін суды ластамау керек: суға төгілген мұнай мен тасталған қоқыс балдырларды ғана емес, судағы барлық тірі ағзаларды да жояды.

Халық даналығы: «Балдырлы көлде — балық көп» деген сөздің мәнін ұмытпайық.

Үй тапсырмасы

Тақырып: Көпжасушалы балдырлар (оқу, конспект, сұрақтарға жауап).

Бағалау

Сабақ барысында жауап беру белсенділігіне, тапсырмалар сапасына және салыстыру жұмыстарын орындауына қарай бағаланады.