Қазақша рефераттар

Адамның жүрген жері гүлстан

Адам және оның қасиеттері туралы

Қазақтың нақыл сөздері адам болмысының өзегін—мінез, ар-ұят, ақыл, еңбек, сабыр, қарым-қатынас сияқты құндылықтарды—қысқа да нұсқа жеткізеді. Төмендегі ойлар адамды тәрбиелеуге, өзін-өзі тануға және қоғамдағы орнына жауапкершілікпен қарауға үндейді.

Негізгі ой: «Атаңның баласы болма, адамның баласы бол» — жеке бастың қамынан биік тұрып, адамзатқа ортақ ізгілікке қызмет етуді меңзейді.

Ізгілік, кісілік және қоғам

Жақсы адам — елдің ырысы

Жақсы адам айналасына тыныштық пен береке әкеледі; жақсы жер жанға тыныс болғандай, жақсы кісі де елге медет.

  • «Жақсы адам – елдің ырысы.»
  • «Жақсы жер – жанның тынысы.»
  • «Бір кісі мың кісіге олжа салар.»

Адамның күні — адаммен

Таулар қосылмаса да, адамдар табысады. Ынтымақ пен сыйластық — тұрмыстың тірегі, ал орын беру — мінез мәдениеті.

  • «Тау тауға қосылмас, адам адамға қосылады.»
  • «Адамның күні адаммен.»
  • «Өзі отырған адам келгенге орын берер.»
  • «Екі кісі қағысса, бір кісілік орын бар.»

Ішкі мінез — сыртқы көріктен биік

«Адам аласы ішінде, мал аласы сыртында.» Адамның кем-кетігі көбіне ішкі дүниесінде жатады; сыртқы түрге қарап түйіндеуге болмайды.

«Сырты жалтырауықтың іші қалтырауық.» Жылтырақ көрініс пен шынайы құндылық әрдайым сәйкес келе бермейді.

«Сыртың сайлы болғанша, ішің майлы болсын.» Ішкі тоқтық, рухани байлық, кең пейіл — адамды көркейтеді.

«Адам көркі – шүберек, ағаш көркі – жапырақ.» Сыртқы сәннің де орны бар, бірақ ол мазмұнды алмастырмайды.

Ар-ұят, әдеп және жауапкершілік

Әдеп — адамдықтың өлшемі

Әдептілік пен ар-ұят — тұлғаның айнасы. Тұрпайы мінез — білімсіздік пен тәрбиесіздіктің белгісі.

«Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың белгісі; тұрпайы мінез, тағы жат – надандықтың белгісі.»

Кемшіліксіз адам жоқ

Қателікті мойындау — кішірею емес, кемелдену. Адамның мінсіз болмауы табиғи заңдылық.

  • «Адам қатасыз болмас, көл бақасыз болмас.»
  • «Адаспаймын деген адам талтүсте адасады.»

Ақыл болса — арды сақта

Құр сөз емес, шын ұстаным керек: арды сақтау — әр уақыттың талабы.

«Ақылың болса арыңды сақта, ар-ұят керек әр уақытта.»

Кеңдік пен тарлық

Тар төсекте жату — уақытша; тар көңіл — адамның өзіне де, өзгеге де ауыр.

«Төсектің тарлығы — тарлық, көңілдің тарлығы — қорлық.»
«Әрі жат, бері жат — төсек тарлығы; “секір, менікі” — көңіл тарлығы.»

Ақыл, білім және сөз мәдениеті

Білгеннің сөзі — дәл

Білім сөзді байыпқа салады, ал білместік асығыстыққа итереді. Сөз — адамның айнасы.

  • «Білген адам тауып айтады, білмеген адам қауып айтады.»
  • «Ақылды адам айтқызбай біледі, ақ сұңқар қаққызбай іледі.»

Тыңдау, байқау, сабыр

Ақылды кісі асықпайды: байқай жүреді, ойға тоқиды. Ашудың да, жауынның да арты ашылады.

«Ақылсыз адам айқайлай келеді, жан-жағын жайпай келеді; ақылды адам жай келеді, жан-жағын байқай келеді.»
«Қатты жауған күн тез ашылады; қатты ашуланған кісі тез басылады.»
«Сайлау жердің ағашы, сабырсыз ердің сазасы.»

Сөйлесу — түсінісу

«Адам сөйлескенше, жылқы кісінескенше.» Адамдық қатынас тіл арқылы тереңдейді.
«Көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады.» Тәжірибе мен машық тұлғаны өсіреді.

Тәрбие, өсу және адам болу

Болашақ мінез баладан байқалады

Баланың кеңдігі, алысты ойлауы, кісімен ісі болуы — ертеңгі азаматтықтың нышаны.

«Қошқар болар қозының маңдайы дөң келер; адам болар баланың етек-жеңі кең келер.»
«Адам болатын бала алысқа қарайды.»
«Кісі болар баланың кісісімен ісі бар; кісі болмас баланың кісімен несі бар.»
«Кісі болар баланың кісесінен белгілі; ат болатын құлынның мүшесінен белгілі.»

Атақ емес, амал маңызды

  • «Болған кісі “болдым” демес; “болдым” десе, болғаны емес.»
  • «Ай толғанын білмес, жігіт болғанын білмес.»

Еңбек пен тәртіп

Тоқтық пен қимылсыздық адамды аздырады; ал қалып пен дағды адамды ұстайды.

  • «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын.»
  • «Ат аяғынан семірер, адам құлағынан семірер.»
  • «Адам құлақтан азады, көңілден семіреді.»

Мінездің сынағы: қызғаныш, қулық, аштық

Көңілдің көлеңкелері

  • «Қарау адам күншіл, мекер адам міншіл.»
  • «Дүниеқор – дүниенің құлы.»

Аштық пен күй

  • «Аш адам ұрысқақ, ақсақ қой тырысқақ.»
  • «Аштан өлген кісінің моласы жоқ.»

Әркімнің қайғысы әртүрлі

  • «Біреуге мал қайғы, біреуге жан қайғы.»
  • «Табы бірдің – тәңірі бір.»

Қысқа ойлар — терең түйін

«Ақ жүрген адам азбас.»
«Адам жүрген жермен адам жүреді: біреу білмегенді біреу біледі.»
«Кісінің көзіне көзің түссе, көңілі жібіп, мейірі түседі.»
«Жолдасты жол айырады.»
«Жерік талғамайды, ашық алдамайды.»
«Жаным десе, жан семірер.»
«Көз – нұрдың ұясы, көңіл – сырдың ұясы.»
«Адамның жүрген жері – гүлстан; адамның жүрген жері – абат.»
«Екі аяқты адам түгіл, төрт аяқты мал да ақсайды.»

Түйін

Бұл нақылдар адамды биіктететін үш тіректі алға шығарады: ақыл, әдеп, кең көңіл. Кісілік—күнделікті дағды: тыңдау, сабыр сақтау, орнымен сөйлеу, өзгені сыйлау, арды қорғау.