Қазақша рефераттар

Жасыл эвгленаның тіршілігі, сыртқы құрылысы және қозғалуы

Сабақтың құрылымы

Бұл сабақ жоспары мембранасыз органоидтерді түсіндіруге, бұрынғы білімді бекітуге және жаңа ақпаратты қолдануға бағытталған. Оқу барысы ұйымдастыру, үй тапсырмасын тексеру, жаңа тақырыпты түсіндіру, бекіту және қорытындылаудан тұрады.

І. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу.
  • Оқушы назарын сабаққа аудару, сыныптың жұмысқа дайындығын қамтамасыз ету.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру

1) Сурет бойынша тапсырма

Суретке қарап, шағын әңгіме құрастыру.

2) Сызықтық диктант

Оқушылар төмендегі тұжырымдардың дұрыстығын анықтайды.

  1. Лейкопластарда крахмал синтезделеді.
  2. Пластидтердің екі типі бар.
  3. Хлоропластар жасыл түс береді.
  4. Хромопластарда фотосинтез процесі жүреді.
  5. Хлоропластар — митохондриялар сияқты қос мембраналы органоид.
  6. Хлоропластардың ұзындығы 5–10 мкм.

ІІІ. Өткен сабақты пысықтау

Қысқаша сұрақ-жауап арқылы негізгі ұғымдар еске түсіріліп, жаңа тақырыпқа логикалық көпір құрылады.

Жаңа тақырып: мембранасыз органоидтер

Мембранасыз органоидтер жасушада маңызды қызмет атқарады: нәруыз синтезі, жасушаның бөлінуі мен құрылымдық ұйымдасуы сияқты процестерді қамтамасыз етеді. Төменде негізгі мысалдар берілген.

Рибосомалар

Нәруыз синтезі

Рибосома — нәруыз (ақуыз) синтезін жүзеге асыратын жасушаішілік органоид. Рибосомалар барлық дерлік тірі ағзаларда кездеседі.

Негізгі деректер

  • Құрамы: РНҚ + нәруыз (нуклеопротеид).
  • Құрылысы: үлкен және кіші суббөліктерден тұрады.
  • Өлшемі: шамамен 20 нм.
  • Жасушадағы саны: шамамен 1000–10000 аралығы.

Түрлері және орналасуы

  • 70S — прокариот жасушаларында (ядросы жоқ).
  • 80S — эукариот жасушаларының цитоплазмасында.
  • Цитоплазмада топтасып полисома (полирибосома) түзе алады (шамамен 5–70 рибосома).
  • Митохондрия құрамында да рибосомалар кездеседі.

Қызметі

  • Аминқышқылдарды біріктіріп, нәруыз биосинтезін жүзеге асырады.
  • Нәруыз синтезіне қатысатын құраушыларды ұстап тұрып, олардың өзара байланысын қамтамасыз етеді.
  • Бос рибосомалар — жасушаның өзіне қажет нәруыздарды түзеді.
  • Эндоплазмалық торға бекіген рибосомалар — жасушадан сыртқа шығарылатын нәруыздардың түзілуіне қатысады.

Ескерту: «S» — седиментация коэффициенті (Сведберг бірлігі).

Жасуша орталығы (центросома)

Бөліну үдерісі

Жасуша орталығы — бір-біріне тік бұрыш жасай орналасқан екі цилиндр тәрізді денешіктен тұратын органоид. Бұл денешіктер центриольдер деп аталады.

Құрылысы

  • Центриоль қабырғасы 9 топтан тұрады.
  • Әр топта үш микротүтікшеден тұратын құрылым болады.

Қызметі

  • Жасуша бөлінген кезде бөліну ұршығын түзеді.
  • Хромосомалардың полюстерге ажырауын қамтамасыз етеді.

Қосымша бөлім: жасыл эвглена

Біржасушалы ағза

Жасыл эвглена — органикалық заттарға бай тұщы суқоймаларда (әсіресе жағаға жақын, су түбі аймақтарында) жиі кездесетін біржасушалы ағза. Дене ұзындығы әдетте 4–500 мкм шамасында болады.

Сыртқы құрылысы

  • Пішіні сүйір жапыраққа ұқсас: алдыңғы бөлігі доғалдау, артқы бөлігі сүйірлеу.
  • Нақты қабыршағы болмайды, бірақ дене пішінін сақтайтын тығыз сыртқы қабатпен қапталған.
  • Денесінің алдыңғы жағында ойыс орналасады — бұл жұтқыншақ.

Қозғалуы

  • Жұтқыншақ аймағында жіп тәрізді талшық болады.
  • Талшықтың ширатылып-тартылуы және толқын тәрізді қимылы эвгленаның алға жылжуын қамтамасыз етеді.

Сабақты бекіту

Бекіту кезеңі ойын элементтері арқылы оқушылардың белсенділігін арттырып, негізгі ұғымдарды жүйелеуге мүмкіндік береді.

1) «Сиқырлы таяқша»

Шарты: әр оқушы сабақ мазмұнын бір сөйлеммен қорытындылайды.

2) «Жамбы ату»

Шарты: топ жетекшілері шығып, әр шардың ішіндегі сұрақтарға жылдам жауап береді.

  1. Трансляция дегеніміз не?
  2. Рибосоманың неше түрі бар? Атаңыз.
  3. Эукариоттық рибосоманың жалпы өлшемі қандай?
  4. Жасуша орталығы неше құрамдас бөліктен тұрады? Атаңыз.
  5. Кірпікшелі кебісше қалай қозғалады?
  6. Центриольдердің пішіні қандай?
  7. Жасушадағы вакуоль қандай қызмет атқарады?
  8. Жасыл эвгленаның құрылысы қандай?

Қорытындылау және бағалау

  • Жаңа тақырыпты қысқаша қорытындылау, негізгі ұғымдарды нақтылау.
  • Оқушылардың білімін бағалау.

Үй тапсырмасы

  • Осы тақырыпты оқып келу.
  • 43-суретте не бейнеленген? Оның жасуша тіршілігіндегі рөлі қандай?
  • 44-суретте не бейнеленген? Ол қандай органоидке мысал болады?