Бала тілін ойын арқылы дамыту

Жас баланың өмірді тануы, еңбекке бейімделуі және психологиялық ерекшеліктері көбіне ойын барысында қалыптасады. Мектеп жасына дейінгі балалар қоғамдық құбылыстарды және ересектердің іс-әрекетін өз түсінігінше әрекет арқылы бейнелейді — бұл да ойынның бір көрінісі.

Ойынның шығу тарихына үңілсек, оның еңбекпен, өнермен және қоршаған ортамен тығыз байланыста дамығанын көреміз. Сондықтан ойынды өмірден бөліп қарастыру мүмкін емес. Бала тек ойнап қана қоймайды: ол ойлайды, аңғарады, білуге және зерттеуге талпынады, өз ортасының ағымына белсене қатысады.

Балабақшадағы оқыту-тәрбиелеу жұмысында ойын балалардың тілін дамытуға, сөздік қорын молайтуға, ауызша сөйлеуге үйретуге және үйренген сөздерді күнделікті өмірде еркін қолдануға мүмкіндік береді. Ең маңыздысы — тілді күнделікті іс-әрекет кезіндегі қарым-қатынаста орнықты қолдануға жаттықтыру.

Ойын баланы өжеттілікке, шапшаңдыққа, ептілікке, батылдыққа, байсалдылыққа және тапқырлыққа тәрбиелейді. Бала үшін ойын — өзін-өзі жетілдіру мен өзін-өзі көрсетудің табиғи құралы.

Баланы ойынға қызықтыра отырып, оқу іс-әрекетін ойын түрінде біртіндеп күрделендіру қажет. Ойын ойлау қабілетін жетілдіріп, қиялын дамытады. Бала көбіне жалғыз ойнағаннан гөрі қатар құрбыларымен бірлесіп ойнауды ұнатады: осылайша олар өзара қарым-қатынас жасап, әлеуметтік дағдыларын қалыптастырады.

Педагогикалық ойын технологиясы — педагогикалық жұмысты ойын түрінде ұйымдастырудың әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы. Дидактикалық ойындар оқу іс-әрекеті барысында балалардың қызығушылығын арттыру үшін қолданылады. Мектеп жасына дейінгі ұйымдарда оқу іс-әрекеті жиі ойын түрінде өткізіледі және ойын түрлері баланың жас ерекшеліктеріне сай таңдалады.

Тәрбиеші ойынға баланы қызықтырып қана қоймай, білім берудің негізгі құндылықтарын да (баланың жан-жақты дамуын) ескергенде ғана мақсатына толық жете алады.

Ойын түрлерінің тәрбиелік мәні зор: ол дененің дамып-жетілуіне де пайдалы. Ойын үстінде баланың психологиялық процестері, сезімдері мен эмоциялары, ерік-жігер қасиеттері шыңдалып, мінез-құлқы айқындала түседі.

Бала өзіне жаңа болып көрінген әртүрлі нәрселерге еліктегіш келеді. Осы тұста оның қабілеті мен дара ерекшеліктері байқалады, кейде жағымсыз мінез-құлық белгілері де көрінуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші ойын барысында тілдің дыбыстық мәдениетін жетілдіруге, сұраққа толық жауап беруге, баланы жүйелі түрде сөйлетуге бағыттауы қажет.

Үлкендер өз ерекшеліктерін еңбекте көрсетсе, мектеп жасындағы балалар сабақта, ал мектепке дейінгі балалар өз психологиясын көбіне ойын үстінде танытады. Ойын арқылы балалар күрделі әрекеттерді, білімді меңгереді; ал ересектер сол үдерісті дұрыс бағыттап, үйретуі тиіс.

Ойынның өз мақсаты мен жоспары болады. Ойын мен еңбектің ұқсас тұстары көп. Кейбір педагогтар мен ғалымдар «Жақсы ойын — жақсы жұмыс сияқты, ал жаман ойын — жаман жұмыс сияқты» деп атап көрсетеді. Баланың қуанышы мен реніші де көбіне ойын арқылы байқалады.

Ойын үстінде бала өмірдегідей қуаныш пен ренішті бастан кешіреді. Ойын балалардың сөйлемдерді дұрыс айтуына, сөйлем құра білуіне, сурет бойынша әңгіме құрап айтуына көмектеседі. Сонымен қатар әр баланы сөйлете отырып, оның ортамен еркін қарым-қатынасқа түсіп, ашылуына жағдай жасайды.

Ойын баланың көңілін өсіріп, бойын сергітіп қана қоймай, өмір құбылыстарын танып-түсінуіне де ықпал етеді. Балалар ойын арқылы тез тіл табысып, бір-бірімен жақсы қарым-қатынас орнатады. Қимылды ойындар арқылы денсаулығын нығайтады.

Ойынның қай түрі болмасын атадан балаға, яғни ұрпақтан ұрпаққа ауысып отырады. Халық ойындары өмір қажеттіліктерінен туындап, психологиялық тұрғыдан да, денсаулықты нығайту тұрғысынан да маңызды негізге сүйенеді.

Ойын — мектепке дейінгі балалардың негізгі іс-әрекеті. Ол балалар өмірінің нәрі: рухани жетілуі мен табиғи өсуінің қажетті алғышарты. Ойын арқылы балалар қоғамдық тәжірибені меңгеріп, өз психологиялық ерекшеліктерін қалыптастырады.

Бір сөзбен айтқанда, ойын баланың жан-жақты дамуына бағыт береді: тілін жаттықтырады, қимыл-қозғалысын жетілдіреді, белсенділігін арттырады, басқа адамдармен қарым-қатынасын реттейді және құрдастарымен ұйымшылдығын күшейтеді. Ойын — бала үшін біліктіліктің қайнар көзі. Сондықтан жас өрендер ойнай жүріп, ойлай білсін.