Ата мекен
Математика — нақты ғылым. Сол себепті сабақ барысында пән мазмұнын ғылыми тұрғыдан терең әрі жүйелі түсіндіруге басымдық беріледі. Дегенмен соңғы жылдары педагогикалық басылымдарда оқушылардың ұлттық танымын тереңдетуге бағытталған тәжірибелер жиі жарияланып жүр. Өз тәжірибемде математика сабағына халықтық педагогика элементтерін енгізу оқытудың сапасын арттырып, оқушылардың пәнге қызығушылығын күшейтетінін байқадым.
Халық педагогикасының тиімді әдістерін пайдалану арқылы оқушы бойында өз халқына деген сүйіспеншілік пен мақтаныш сезімін қалыптастыруға болады. «Ата-баба дәстүрі — асыл мұра» деуі тегін емес: халық педагогикасы болашақ азаматты жан-жақты жетілген, ізгілікті, мейірімді етіп тәрбиелеуде маңызды рухани-тәлімдік қайнар көз саналады.
Математика пәнін оқытуда мазмұнды қазақ халқының өмір тәжірибесімен, салт-дәстүрімен, шаруашылық жүргізу тәсілдерімен, сондай-ақ табиғи, экономикалық және экологиялық ерекшеліктерімен ұштастыра түсіндіру тиімді. Бұл — оқушыларды халқымыздың қазынасын құрметтеуге, мәдени мұраға жауапкершілікпен қарауға үйретеді.
Халықтық педагогика элементтерін есептерге енгізу
Халықтық педагогикаға негізделген математика тапсырмаларын мазмұнына қарай мынадай түрлерге топтастыруға болады:
- 1 мақал-мәтелдер
- 2 жұмбақтар
- 3 «Ойлан, тап!» отауы
- 4 халық есептері
- 5 ертегі есептер
- 6 санамақтар
- 7 жаңылтпаштар
- 8 математикалық «сиқырлар»
- 9 тоғызқұмалақ ойыны
5-сыныпта «Натурал сандар» тарауын ұлттық ұғымдармен байланыстыру
5-сыныпта «Натурал сандар» тарауын өткенде «қасиетті сандар», мүшел жасын есептеу және белгілі бір сандарға қатысты халықтық ұғымдарды кірістіре отырып тапсырмалар құрастыруға болады. Мұндай сабақтарда оқушы натурал сандарды меңгеріп қана қоймай, ұлттық танымы да тереңдейді.
3 санына қатысты ұғымдар
Үш қуат:
- Ақыл
- Жүрек
- Тіл
Үш жүз:
- Ұлы жүз
- Орта жүз
- Кіші жүз
Үш адамның ниеті бұзық:
- Өтірік айту
- Сөзінде тұрмау
- Аманатқа қиянат жасау
4–6 сандарына қатысты ұғымдар
Төрт асыл:
- Иман
- Намаз
- Ілім
- Мейір-шапағат
Бес анық:
- Тіл
- Дін
- Тарих
- Дәстүр
- Ата мекен
Алты асқар:
- Ақыл
- Білім
- Жомарттық
- Әділдік
- Шыншылдық
- Кең пейіл
7 санына қатысты халық даналығы
Жеті ата:
- Тек ата
- Түп ата
- Баба
- Арғы ата
- Ата
- Әке
- Бала
Жеті керемет:
- Қожа Ахмет Ясауи кесенесі
- Тайқазан
- Айша бибі мазары
- Домбыра
- Күлтегін ескерткіші
- Алтын адам
- Тамғалы жартас суреттері
«Жеті қазына» (жігіттің жеті қазынасы):
Жүйрік аты — жігіт қаны, қанаты.
Қыран бүркіт — қарым күші, қуаты.
Құмай тазы — бастан берік сенімі.
Ақ мылтығы — сөнбес оты, серігі.
Алмас кездік — жігіт сұсы һәм мысы.
Ау жылымы — амал, айла, әдісі.
Қара қақпан — серті, себі тірліктің.
Осы — жеті қазынасы жігіттің.
Сәндік-қолданбалы өнер арқылы геометрияны түсіндіру
Қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнері тек ою-өрнек пен әшекей бұйымдар жиынтығы емес. Онда математикалық білімнің ізі бар: есеп, бұрыш өлшемдері, сызба, симметрия, пропорция сияқты ұғымдар көрініс табады. Қолөнер бұйымдарындағы ою-өрнектер көбіне геометриялық фигуралар пішінінде (сызық, үшбұрыш, төртбұрыш, дөңгелек және т.б.) жасалады.
Ою-өрнектегі геометрияның оқытуға берер мүмкіндігі
Ою-өрнектің негізінде геометриялық ұғым элементтері бар. Ең қарапайым оюлар нүкте мен сызық туралы түсінікті бекітуге көмектеседі, ал күрделірек үлгілер үшбұрыш, төртбұрыш, шаршы, шеңбер және көпбұрыштар туралы ұғымдарды қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазақ жерінен табылған көне мұраларда геометриялық оюлар ромб, шаршы, тік және көлбеу үшбұрыш, көпбұрыш, жұлдызша бейнелері түрінде кездеседі. Бұл сарындар кейінгі қазақ өнерімен ұштасып, «қошқар мүйіз», «жұлдызша» өрнектері арқылы тұс киіз, алаша, ағаш бұйымдарын әшекейлеуде тұрақты қолданылды.
Геометриялық фигуралар тектес оюлар
- Қосдөңгелек
- Қостұмарша
- Төртқұлақ
- Тұмарша
- Сүйір
Шеңбер оюы
Шеңбер оюын пайдаланып, шеңбер туралы ұғымды қалыптастыруға болады. Оқушыларға өзіміз өмір сүріп отырған ортада дөңгелек пішіннің жиі кездесетінін (күн, киіз үй, оның шаңырағы) түсіндіріп, шеңбердің осы нысандарды бейнелейтінін айту маңызды.
Тұмарша оюы
Тұмарша оюы үшбұрыш пішіндес. Тұмардың тіл-көзден сақтау үшін үй жануарларына тағылатынын немесе балаларға бойтұмар ретінде мойнына ілінетінін әңгімелеу оқушылардың дүниетанымын кеңейтеді.
Сыныптар бойынша мазмұнды кіріктіру мысалдары
7-сынып
«Шеңбер» тақырыбында киіз үйдің шаңырағын, «Бұрыштар», «Параллель түзулер» тақырыптарында кереге және кереге көздерінің арасындағы бұрыштарды үлгі ретінде қолдануға болады.
8-сынып
«Төртбұрыштар» тақырыбында есік пішінін, киіз үйдің киіздерінің формаларын талдау арқылы фигуралардың қасиеттерін нақтылау тиімді.
9-сынып
«Аудан» тақырыбында әртүрлі қанатты киіз үйлердің ауданын табуға арналған есептер құрастыруға болады.
11-сынып
«Айналу денелері және көлемі» тақырыбында киіз үй моделін ұсынып, цилиндр мен қиық конустың көлемін, бүйір беті мен толық бетінің ауданын табуға байланысты есептер шығаруға болады.
Математика сабағында халықтық ойындарды қолдану
Халықтық дәстүрлі ойындарды сабақта қолданудың бірнеше жолы бар. Ойынды сабақ басында енгізу — жаңа тақырыпқа немесе үй тапсырмасын тексеруге барлық оқушыны түгел қатыстыруға көмектеседі. Сабақ ортасында ойын қолданылса, мақсат — көңіл күйді сергіту, шаршауды басу, ерік-жігерді шыңдау. Сабақ соңында ойын — тақырыпты бекітуге және сол сабақта алған білімді жинақтауға тиімді құрал.
Ойын түрлері және сабақтағы мақсаты
-
«Бәйге»
Ат жарысы үлгісінде ұйымдастырылып, жылдам әрі дәл есептеуге ынталандырады.
-
«Ақсүйек»
Оқулықпен және мәтінмен жұмыс істеуді белсендіреді.
-
«Ақ серек, көк серек»
Оқушыларды өздігінен жұмыс істеуге жаттықтырады.
-
«Қазақша күрес»
«Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар» қағидасымен білімді есеп шығару арқылы дәлелдетеді.
«Сақина салу» ойынын оқу мақсатына бейімдеу
Ойынға қатысушылар екі-екіден қатар отырып ойнайды. Жүргізуші сақинаны қолдан-қолға білдірмей жылжытып, бір ойыншының алақанына түсіреді. Сақина түскен ойыншы көршісіне сездірмей шапшаң тұрып үлгеруі керек; үлгермесе — айып төлейді.
Сабақтағы бейімдеу үлгісі:
Айып ретінде білім мен еңбек туралы мақал-мәтел айту, немесе қысқа есепті ауызша шығару тапсырмаларын беруге болады.