Кенесары Қасымұлының суреті
ШҚО, Аягөз ауданы
С. Ғаббасов атындағы ЖББОМ КММ • Тарих пәні мұғалімі: Тулеуов Талғар Халықбергенұлы
Сабақ түрі: конференция • Әдістері: ізденіс, зерттеу, пікірталас, сұрақ-жауап, әңгімелесу, мәтінмен жұмыс, картамен жұмыс, топтық жұмыс
1837–1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Бұл конференция-сабақта Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың әскери-саяси барысы, оның жетекшілерінің ықпалы, көтерілістің сәтсіздікке ұшырау себептері және тарихи маңызы талданады. Сабақ оқушыларды дерекпен жұмыс істеуге, салыстырмалы талдауға және тарихи оқиғаларды жүйелі түсіндіруге бағыттайды.
Сабақтың мақсаттары
- Көтерілісті зерттеу нәтижесінде қырғыз манаптарымен және Қоқан хандығымен шайқастардағы көтерілісшілердің әскери қимылдарына баға беру; көтеріліс басшыларының қозғалыс барысына ықпалын талдау; сәтсіздік себептерін және тарихи маңызын ашып көрсету.
- Өздігінен жұмыс істеу және салыстырмалы талдау дағдыларын дамыту: XVIII–XIX ғасырлардағы ұлт-азаттық қозғалыстарды оқытуда қосымша әдебиеттер мен тарихи шығармаларды пайдалану; көтерілістің XIX ғасырдағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысындағы рөлін түсінуге жетелеу; жеке және топтық жұмыс арқылы жүйелі ойлауды жетілдіру.
- Оқушыларды елін сүюге, қандай да болмасын өктемдік пен күш көрсетуге қарсы ұстаным қалыптастыруға тәрбиелеу; адамгершілік құндылықтарды орнықтыру; елге, жерге, халық дәстүріне құрмет сезімін күшейту.
Сабақ барысы: ұйымдастыру және кіріспе
Ұйымдастыру кезеңінде Махамбет Өтемісұлының «Махамбет» күйі тыңдалады (орындаған: 11 «А» сынып оқушысы Қазыбекқызы Назерке). Күйді тыңдай отырып, тәуелсіздік жолында күрескен Кенесары, Махамбет, Исатай батырлардың ерлігіне тарихи-танымдық шолу жасалады.
Кіріспеде ұстаз оқушыларға: ел үшін еңіреген ерлердің есімі ұмытылмайтынын, Кенесары Қасымұлының өмірі мен батырлығын кейінгі ұрпақ санасына сіңіру – маңызды міндет екенін атап өтеді.
Топтық құрылым
Тарихшылар: тақырып мазмұнын жүйелі түсіндіреді.
Зерттеушілер: картадан көтеріліс аймағын көрсетіп, шартты белгілермен белгілейді.
Әдебиетшілер: Кенесары туралы өлең, көркем дерек арқылы мағлұмат береді.
Оқушылар баяндамалары: негізгі деректер мен талдау
«Ұлт санасын оятқан тұлға» ретінде Кенесары Қасымұлы туралы қандай мәлімет айта аласыздар? Осы сұрақ аясында оқушылар баяндамалар жасайды. Қосымша материал ретінде ауылдағы Қасабай батырдың басына тағзым ету сәтінен слайд-шоу көрсетіледі.
1) Ескенова Шынар: Кенесарының шыққан тегі және мұраты
Кенесары Қасымұлы 1802 жылы Көкшетау өңірінде дүниеге келген. Ол — қазақ халқының соңғы ханы Абылай ханның немересі. Кенесары өзін атасының жолын жалғастырушы санаған және: «Абылай атам қоныс еткен жерлер үшін күресемін», — деп ашық мәлімдеген.
2) Алжекеева Маржан: «Хан Кене» бейнесі
Кенесары — жаужүрек батыр, көрнекті қолбасшы әрі адамгершілігі жоғары тұлға. Ол халық бостандығы үшін күрескер ретінде танылып, ел арасында «Хан Кене» атанған. Бала күнінен батылдығымен көзге түсіп, ат үстінде жүргенді, аң аулауды ұнатқан.
Негізгі ұғымдар: ерлік, қолбасшылық, адамгершілік.
3) Садырбекова Зәуреш: көтерілістің басталуы және мақсаты (1837)
1837 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс басталды. Негізгі мақсаттар: патша үкіметі тартып алған ежелгі жерлерді қайтару, қазақ жерінде құрылған округтерді тарату, отаршыл әкімшілік енгізген алым-салықтарды жою.
Көтерілісшілер әуелі патша саясатын қолдаған сұлтандар мен билердің ауылдарына соққы берсе, кейін шекара бойындағы әскери бекіністерге және патша жасақтарына шабуыл жасауға көшті.
4) Қабдырахман Алуа: 1838 жылғы белсенді әскери қимылдар
Кенесары жасақтарының белсенді әскери іс-қимылы 1838 жылдың тамызында күшейді. Әскер құрамында үш жүздің де әйгілі батырлары болды: Ағыбай (Орта жүз), Иман Дулатов (Амангелді батырдың атасы), Жоламан Тіленшиев (Кіші жүз), Бұғыбай (Ұлы жүз). Кенесарының қолбасшылық дарыны Ақмола бекінісін алуымен айқын көрінді.
5) Аманжолова Ажар: Кенесарының хан сайлануы және мемлекеттік құрылым (1841)
1841 жылдың қыркүйегінде үш жүздің бас қосқан құрылтайында Кенесары Қасымұлы хан болып сайланды. Осылайша Қазақ хандығын қайта жаңғыртуға бағытталған қадам жасалды. Ұлт-азаттық күресті нәтижелі жүргізу үшін хан билікті орталықтандырған басқару жүйесін қалыптастырды және шамамен 20 мың сарбаздан тұратын, жауынгерлік қабілеті жоғары тұрақты әскер жасақтады.
Үш жүздің бір мезгілде белсенді қатысуы патша үкіметін алаңдатты. Соның салдарынан көтерілісті басуға арнайы жазалаушы әскер жіберіліп, оған қоса патша билігін қолдаған жергілікті сұлтандар — А. Жантөреұлы мен Б. Айшуақұлы бастаған қосымша күштер жұмылдырылды.
6) Назарбеков Айбек: келіссөздер және Жетісуға көшу шешімі (1845)
Кенесарымен соғыстың ұзаққа созылуы патша үкіметіне елеулі шығын әкелді. 1845 жылдың ақпанында Орынбор басшылығы Долгов пен Герн бастаған елшілікті Кенесары ханға жіберді. Келіссөз барысында патша тарапынан орындалуы мүмкін емес талаптар қойылды. Кенесары олардың ешбірін қабылдамады.
Елшіліктен кейін хан әскери кеңес өткізіп, Жетісу өңіріне қарай көшу туралы шешім қабылдады.
7) Қанапиянов Мақсұт: Қоқанмен қайшылық және оңтүстіктегі күрес (1845–1846)
Бұл кезеңде Қоқан хандығы Арал өңірі мен Сыр бойындағы қазақтардың шұрайлы жерлерін басып алып, бекіністер сала бастады. Қарым-қатынастың шиеленісуіне жеке себептер де әсер етті: Қоқан билеушілері 1836 жылы Кенесарының бауыры Саржан сұлтанды, 1840 жылы әкесі Қасым сұлтанды өлтірген еді.
Қоқан ықпалындағы қазақ жерлерін азат ету жолында Кенесары хан Жанқожа Нұрмағанбетұлы батырдың көмегіне сүйенді. 1845–1846 жылдары Қоқанның бірнеше бекінісіне соққы беріп, олардың қазақтарға озбырлық жасауын тежеуге күш салды.
8) Айтбекова Жансая: қырғыз жеріндегі соңғы кезең және жеңіліс (1847)
Патша әскері Кенесары жасағын ығыстырып, Алатау бөктеріне көшуге мәжбүр етті. Көтерілісшілер қырғыз жеріне таяды. Бұл кезде қырғыз рулары Қоқан ықпалында болатын. Кенесары хан солтүстік қырғыз руларының манаптарын өзіне бағынып, отарлаушыларға қарсы ортақ күреске бірігуге шақырды.
Қырғыз билеушілері Шыңғыс хан әулетіне бағынудан бас тартты және Абылай ханның қырғыз жеріне жасаған жорықтарын ұмытпаған еді. 1847 жылы Кенесары шамамен он мың қолмен қырғыз жеріне кірді. Бейтаныс таулы шатқалдарда қазақ жасағы қоршауда қалып, ауыр шығынға ұшырады. Сұлтан Рүстем мен Ұлы жүздің ықпалды биі Сыпатай жасақтарының кенет шегінуі де жеңіліске әсер еткен факторлардың бірі ретінде айтылады.