Қазақша рефераттар

Шешендік сөздерді оқыту - тілді дамыту

БАЯНДАМА

Тілді дамыта оқыту

Оқушылардың тілін дамыту — қазіргі оқу-тәрбие үдерісіндегі өзекті міндеттердің бірі. Ұлтын сүйген, «Мен қазақпын» дейтін әр азамат ана тіліміздің қолданыс аясын кеңейтуге үлес қосуы керек. Бұл бағытта ұстаз қауымының рөлі ерекше: кейінгі жас ұрпақтың бойына ұлтжандылықты сіңіріп, жерін, елін, тілін сүйетін, еңбекті қадірлейтін тұлға тәрбиелеу — күн тәртібіндегі басты мәселе.

Тіл дамуының негіздері

Баланың дүниетанымы адам, қоғам, табиғат сияқты іргелі тіректер арқылы қалыптасады. Ежелден тәрбиелік мәні зор би-шешендердің сөзін, халық даналығын жаттап өскен жас ұрпақтың таным үдерісі тереңдейді. Халық шығармаларын оқу мен қабылдау нәтижесінде баланың сана-сезімі оянып, тілдік қоры мен ойлау мәдениеті дамиды.

Жас ерекшелігіне сай тапсырмалар арқылы тіл дамыту

Тіл дамыту жұмысы жүйелі болуы тиіс: оқушылардың жас ерекшелігіне сай тапсырмалар мен жаттығуларды ұйымдастыру, өз бетінше жұмыс жүргізуге бағыттау, мәтінді оқыту және мазмұнын айтқызу, сұрақтарға жауап беру, мазмұн бойынша сурет салдыру, өлең шығарту, өлең шумақтарын жаздырып, сол өлеңнің мазмұнын суреттету — мұның бәрі сөздік қорды кеңейтіп, ойды нақты әрі көркем жеткізу қабілетін күшейтеді.

Сонымен қатар, әр пәнде қызықты тапсырма беру арқылы оқушының ынтасын оятып, оқуға деген ішкі қызығушылығын арттыру маңызды. Қазіргі талап оқушыны өзін-өзі тануға, мақсат қоюға, өзін таразылап, бақылау арқылы ілгерілеуге дағдыландыруды қажет етеді.

Тіл дамыту жұмыстарының бағыттары

1) Сөйлеу мәдениеті

Сабақты түсіндіру барысында оқушымен қарым-қатынас жасағанда әсерлі сөйлеп, тіл мәдениетін жоғары ұстау.

2) Қажетті әрекетке сүйену

Баланың тілін дамыту үшін өзіне пайдалы, өмірмен байланысты әрекеттерді орынды пайдалану.

3) Түсінікті мәтін, қолайлы тапсырма

Өтілетін мәтіндер мен орындалатын тапсырмалар оқушыға таныс, ұлттық ұғымына жақын және қабылдауға жеңіл болуы.

4) Халық мұрасын мол қолдану

Мақал-мәтелдер, мысалдар, өлең-жыр, қызықты әңгімелер, шешендік сөздер мен нақыл сөздерді жиі енгізу.

5) Жинақтау және шығармашылық өнім

Үйренгенін қорытындылап, шығарма, шағын жинақ, буклет сияқты жұмыстар арқылы білімін толықтыруға бағыттау.

6) Лексикалық жұмыс

Сөз мағынасын ашу, синоним-антагоним, тұрақты тіркестер, контекст арқылы ұғындыру сияқты тәсілдерді көбірек қолдану.

7) Ауызша және жазбаша сауат

Оқушыны әдеби тілде еркін сөйлеуге және сауатты жазуға үйрету.

8) Пәнаралық байланыс

Қазақ тілі, ана тілі, дүниетану пәндері арқылы тіл дамыту жұмысын жүйелі жүргізу.

Даналық сөз — тәрбиенің өзегі

Абайдың ойы

«Адам ата-анадан туғанда есті болмайды; естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды. Сонда ғана адам білімді болады».

Бұл тұжырым тіл дамытудың табиғи жолын айқындайды: тәжірибе, бақылау, қабылдау және ой қорыту арқылы бала жаңа сөзді меңгеріп, ойын жүйелі жеткізуге үйренеді.

Халық даналығы

  • «Бұлақ көрсең — көзін аш»
  • «Оқу — өрге тартады, надандық — жерге тартады»
  • «Тіл — ақылдың өлшемі»

Осындай этикалық ережеге айналған сөздердің мәнін ашу бастауыш сынып оқушыларын тілге, ғылымға құрметпен қарауға баулиды.

Шешендік сөздерді оқыту — тілді дамыту

Шешендік өнер өткен өмірден сыр шертіп, тарих тынысын сезіндіреді, сөз зергерлерінің өрнекті де өткір тілін үйретеді. Би-шешендердің мұрасын оқыту — көркем сөздің қасиетін тану, тіл мәдениетін өсіру, ұлттық сананы оятудың пәрменді жолы.

Жүсіп Баласағұни

«Қалар мұра — сөз, кісіден кісіге.
Сөзді мұра тұтсаң, пайда ісіңе.
Кісіден мирас — ата сөзі ғой,
Ата сөзі — ұқсаң, құттың көзі ғой».

Бұл ой оқушыны оқуға, өнерге, парасаттылыққа тәрбиелеп, сөз құдіретін қадірлеуге жетелейді.

Қолданылған әдебиеттер

  1. «Бастауыш мектеп» журналы
  2. «Денсаулық және отбасы» журналы
  3. «Қазақстан мектебі» журналы
  4. «Егемен Қазақстан» газеті және т.б.