Қазақша рефераттар

Омыртқасыз жануарлардың тынысалу жүйесінің құрылысы және тынысалу

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Пәні
Биология, 6-сынып
Сабақ
№36
Тақырып
§38. Көпжасушалы жануарлардың тыныс алуы

Сабақтың мақсаты

  • Көпжасушалы омыртқасыз жануарларда газ алмасу жүретін тыныс алу мүшелерін сипаттап, әр ағзаның ерекшеліктерін ажырату.
  • Оқушыларды адамгершілік құндылықтарға баулу, тұлғалық қалыптасуына ықпал ету.
  • Өздігінен іздену және бақылау жүргізу дағдыларын дамыту.
Сабақтың әдісі
Түсіндірмелі
Сабақтың типі
Құрастырылған

Сабақтың құрылымы

  1. I

    Ұйымдастыру кезеңі

    Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, назарды тақырыпқа шоғырландыру.

  2. II

    Үй тапсырмасын тексеру

    Тапсырмалар

    • Омыртқалы жануарлардың ас қорыту жүйесіне ортақ мүшелерді тізіп, дәптерге жазыңдар.
    • Күйіс қайыратын жануарлардың қарны қандай ерекшелікке ие?
    • Сүтқоректілер мен құстардың ас қорыту жүйесі сұлбасындағы ең негізгі айырмашылық қандай? Бұл айырмашылық немен байланысты?
  3. III

    Жаңа материалды түсіндіру

    Жоспар

    1. 1 Тыныс алудың мәні және маңызы
    2. 2 Омыртқасыз жануарлардың тыныс алу жүйесінің құрылысы және тыныс алуы

    Негізгі ұғымдар

    газ алмасу аэробты тыныс алу анаэробты тыныс алу оттегі көмірқышқыл газы демтүтік (трахея) желбезек

    1) Тыныс алудың мәні және маңызы

    Ас қорыту кезінде органикалық заттар қарапайым заттарға дейін ыдырайды. Кейін осы заттардан жасушаларға, ұлпаларға және мүшелерге тән жаңа органикалық қосылыстар қайта түзіледі. Бұл үдерістердің жүруі үшін оттегі қажет.

    Ағзада тіршілік үдерістері үздіксіз әрі күрделі түрде жүреді: бір заттар түзіліп жатса, екіншілері ыдырайды. Кейбір өнімдер ағза үшін қажетсіз немесе зиянды болуы мүмкін. Соның бірі — көмірқышқыл газы.

    Ағзалардың басым көпшілігі оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын сыртқа шығарады. Бұл құбылыс тыныс алу немесе газ алмасу деп аталады.

    Тыныс алу тоқтаса, ағза тұншығып, тіршілігін тоқтатады. Адам минутына шамамен 15–18 рет тыныс алып, дем шығарады.

    Аэробты тыныс алу

    Оттегін пайдаланып тыныс алатын ағзалар аэробты ағзалар деп аталады.

    Анаэробты тыныс алу

    Кейбір паразит жануарлар оттегісіз ортада тіршілік етіп, анаэробты тыныс алады. Мұнда ыдырау мен синтез үдерістері оттегінің қатысуынсыз жүреді.

    Оттегі ағзаға екі түрде енеді: құрлық жануарлары оны ауа құрамынан газ күйінде сіңіреді, ал су жануарларының көпшілігі оттегін суда еріген күйде қабылдайды.

    2) Омыртқасыз жануарлардың тыныс алу жүйесінің құрылысы және тыныс алуы

    Гидра

    Гидрада арнайы тыныс алу мүшесі болмайды. Ол суда еріген оттегін бүкіл денесімен сіңіреді, ал көмірқышқыл газын дене жабыны арқылы сыртқа шығарады. Газ алмасу гидраның әр жасушасында жүреді.

    Шұбалшаң (жауынқұрты)

    Оттегі сілемейленіп тұратын жұқа тері арқылы қанға сіңіп, қанмен барлық жасушаларға тасымалданады. Жасушада түзілген көмірқышқыл газы қайтадан қанға өтіп, тері арқылы сыртқа шығарылады.

    Ұлулар (құрлық және су)

    Құрлық ұлуында (мысалы, жүзім ұлуы) және суда тіршілік ететін тоспаұлуда тыныс алуды қамтамасыз ететін құрылымдар болады. Бақалшақ жиегіне жақын орналасқан тыныс саңылауы арқылы ауа шапанша (мантия) қуысына өтеді. Қантамырларымен торланған шапанша қатпары арқылы оттегі қанға сіңіп, бүкіл денеге тарайды. Көмірқышқыл газы кері бағытта шығарылып, тыныс саңылауы арқылы сыртқа бөлінеді.

    Қосжақтаулы былқылдақденелілер

    Шапанша қуысында кірпікшелері бар желбезек тақташалары орналасады. Кірпікшелер су ағынын тудырып, су төменгі саңылау — су кіретін сифон арқылы ішке енеді, ал жоғарғы саңылау — су шығатын сифон арқылы сыртқа шығады. Осылайша суда еріген оттегі желбезек арқылы қанға өтеді, көмірқышқыл газы сыртқа шығарылады.

    Шаршылы өрмекші

    Баскөкірек пен құрсақ арасында орналасқан қос өкпе (ауа қапшықтары) арқылы тыныс алады. Қапшық ішіндегі жапырақ тәрізді қатпарларда қан айналымы жүреді. Сонымен қатар құрсақта тыныс саңылауына ашылатын демтүтікшелер де болады.

    Қоңыздар

    Қоңыздар хитинді демтүтіктер (трахея) арқылы тыныс алады. Көкірек пен құрсақтың екі қапталында ұсақ тыныс саңылаулары болады. Сол саңылаулардан ішке қарай демтүтіктер тарамдалып, ішкі мүшелерді торлайды, тіпті аяқтар мен мұртшалардың ұштарына дейін жетеді. Құрсақ бұлшықеті жиырылғанда ауа сыртқа шығарылады, босаңсығанда сырттан ауа сорылып, түтіктер қайта толады.

№18 зертханалық жұмыс

Тақырыбы

Бақұлу мен тоспаұлудың сыртқы құрылысы және кейбір тіршілік әрекеттері

Мақсаты

Бақұлу мен тоспаұлудың сыртқы құрылысын және кейбір тіршілік әрекеттерін бақылап, зерттеп, қорытынды жасау.

Құрал-жабдықтар

  • Жарты литрлік шыны банка (түбіне ірі құм/тасқиыршық, 2–3 өсімдік жапырағы, 2–3 тірі бақұлу)
  • Екінші банка (түбі құм, 1–2 бұтақ кесіндісі, ернеуінен төмен су, 2–3 тоспаұлу)
  • Ұлғайтқыш әйнек
  • Нанның жұмсақ кесегі
  • Шыны тақташа (шамамен 10×30 см) немесе Петри табақшасы
  • Іскек
  • Пияз кесегі

Ескерту: Банкадағы жануарлар саны екі оқушыдан отыратын әр үстелге бір жиынтықтан келетіндей болуы ұсынылады.

Жұмыстың барысы

  1. 1 Банкадағы жағдайға сүйеніп, әр ұлудың қандай ортада тіршілік ететінін анықтаңдар.
  2. 2 Бақұлуды шыны тақташаға жіберіп бақылаңдар. Тақташаның жиегіне жақын жеріне нанның кішкентай бөлігін сулап езіп, жұқалап жағып қойыңдар.
  3. 3 Тоспаұлуды банка ішінде жүрген күйінде бақылаңдар.
  4. 4 Бақылау нәтижелеріне сүйеніп, бақұлу мен тоспаұлудың сыртқы құрылысы және кейбір тіршілік әрекеттері туралы қысқаша, нақты қорытынды жазыңдар.

Бақылау жоспары (бақұлу)

1) Сыртқы құрылысы

  • Дене пішіні мен бөліктері: жұмсақ және мүйізденген қатты бөліктері.
  • Былқылдақ бөліктің пішіні және көзге түсетін екі жұп өсінді — қармалауыштар.
  • Бақалшақтың пішіні, денедегі орны, иірім жолақтары мен буылтықтары.
  • Жылжыған кезде шыныда қалатын мөлдір кілегейлі із.

2) Қозғалысы және сезінуі

  • Шыныны сәл көтеріп, аяқтың (тері-бұлшықет) толқынды қимылын бақылаңдар.
  • Ұлғайтқышпен қармалауыштарды қараңдар: бір жұбы қысқа, бір жұбы ұзын болады.
  • Қармалауыш ұштарындағы көздерін (қоңыр/қара нүкте) тауып, қай жұбы көру және бағдарлауға қызмет ететінін анықтаңдар.
  • Іскекпен пияз кесегін жақындатып (иісін күшейту үшін сәл езуге болады), ұлудың әрекетін бақылаңдар.

3) Қоректі табуы және жеуі

  • Ұлу нан жағылған аймақты қармалауыштарын иіп-қарап, иіскелеп табатынын байқаңдар.
  • Осы бақылаулар негізінде көз бен иіс сезудің рөлі туралы қорытынды жасаңыздар.
  • Есте сақтаңдар: ұлу көзі жақыннан ғана көреді және түстерді ажыратпайды.

Тоспаұлуды бақылау (су ортасы)

Тоспаұлудың сыртқы пішінінде аздаған айырмашылық болғанымен, негізгі құрылымы мен тіршілік әрекеттері құрлық ұлуына ұқсас. Тоспаұлудың тыныс алу әрекетін байқау көбіне жеңілірек: мантия қуысындағы оттегі азайып, көмірқышқыл газы көбейгенде ол су бетіне көтеріліп газ алмасады.

  • Су бетінде денесінің қай бөлігін судан шығаратынын бақылаңдар.
  • Сол бөліктен ашылатын саңылаудың атауын, мөлшерін және пішінін сипаттаңдар.
  • Ұлудың су бетінде қанша уақыт тұрғанын (минутпен шамалап) тіркеңдер.
  • Саңылауды жауып, қайта суға түсуін бақылап, қай оттегі түрін (ауадағы немесе суда еріген) пайдаланатынын және қандай мүшелер қатысатынын қорытындылаңдар.

Қорытынды тапсырма

Бақылау мен зерделеу нәтижелеріне сүйене отырып, бақұлу мен тоспаұлудың сыртқы құрылысы және кейбір тіршілік әрекеттері туралы қысқаша әрі нақты мәтін құрастырып жазыңдар.

Ескерту: Бастапқы материалда «Толық нұсқасын жүктеу» деген белгі бар, бірақ мұнда сілтеме берілмеген.