Қазақша рефераттар

Денелердің қозғалысын инерциямен түсіндіру

Сабақтың мақсаты мен міндеттері

Тақырып

Инерция. Кеңістік және уақыт.

Негізгі мақсат

Инерция құбылысы, сондай-ақ кеңістік пен уақыт ұғымдары және олардың негізгі қасиеттері туралы толық түсінік қалыптастыру.

Білімділік

Денелердің қозғалысын инерция арқылы түсіндіру.

Дамытушылық

Өмірмен байланысты мысалдар келтіре отырып, оқушылардың сөздік қорын, ойлау қабілетін және ой-өрісін дамыту.

Тәрбиелік

Пәнге қызығушылық ояту, білім алуға ынталандыру, терминдермен сауатты жұмыс істеуге және жол ережесін сақтауға тәрбиелеу.

Сабақ форматы

  • Түрі: дәстүрлі
  • Типі: жаңа сабақ
  • Әдістері: түсіндіру, деңгейлік тапсырмалар арқылы мақсат қоя отырып оқыту

Көрнекіліктер

  • Плакат және деңгейлік тапсырмалар
  • Арбаша, құм, мата
  • Г. Галилейдің портреті

Сабақтың құрылымы

  1. I Ұйымдастыру бөлімі
  2. II Жаңа сабаққа даярлық
  3. III Өткен сабақтарды пысықтау (деңгейлік тапсырмалар)
  4. IV Жаңа сабақты түсіндіру
  5. V Бекіту
  6. VI Үй тапсырмасы
  7. VII Бағалау

Өткенді қайталау: деңгейлік тапсырмалар

Тақтаға плакат ілінеді. Оқушыларға деңгейлік тапсырмалар беріледі.

I деңгей

  • 1) Диффузия дегеніміз қандай құбылыс? Толық жауап бер.
  • 2) Жылдамдық дегеніміз қандай физикалық шама? 54 км/сағ мәнін м/с-пен өрнекте.
  • 3) М. В. Ломоносовтың молекулалық-кинетикалық теорияның үш қағидасын ата.

II деңгей

  • 1) Температура дегеніміз қандай шама? Толық жауап бер. T = 73 K болса, t = ?
  • 2) Планеталар туралы не білесің? Толық жауап бер.
  • 3) Есепте:
    5·105 + 6·103 = …
    10·104 − 5·103 = …
    10·104 : 5·102 = …

III деңгей

  • 1) Автомашина 1000 м жолды 36 км/сағ жылдамдықпен жүріп өтті. Осы жолды жүруге кеткен уақытты анықта.
  • 2) Ұшақ 750 км/сағ жылдамдықпен ұшып барады. 2 сағат ішінде қандай аралықты өтеді?
  • 3) Қозғалыс графигін сыз: v = 5 м/с, x0 = 2 м.

Жаңа тақырып: инерция

Күнделікті тәжірибеден белгілі: қандай да бір жылдамдық алған дене біраз уақытқа дейін қозғалысын сақтайды. Дененің жылдамдығы тек оған басқа бір дене әсер еткенде ғана өзгереді.

Тұрмыстық бақылаулар

  • Жерде жатқан допты қозғалтатын әсер тоқтағанда, ол біртіндеп баяулап, тоқтайды.
  • Оқ тақтайдан өткенде жылдамдығы кемиді.
  • Домалаған доп үйкеліс әсерінен тоқтайды.

Тәжірибе: кедергіні (үйкелісті) өзгерту

Арбашаның қозғалысын әр түрлі жолдарда салыстыру ұсынылады:

  • құм төселген жол;
  • қалың мата жабылған жол;
  • тегіс, жалтыр шыны жол.

Қорытынды: арбашаның жолындағы кедергі азайған сайын, ол ұзағырақ қозғалады және қозғалыс бірқалыпты түзу сызықты қозғалысқа жақындай түседі.

Анықтама

Егер денеге басқа денелер әсер етпесе, ол тыныштық күйін сақтайды немесе Жермен салыстырғанда түзу сызықты бірқалыпты қозғалады. Бұл екі жағдайда да дененің жылдамдығы өзгермейді.

Басқа денелер әрекеті болмаған кезде дененің жылдамдығын сақтау құбылысы инерция деп аталады (лат. inertia — әрекетсіздік, қозғалыссыздық).

Галилео Галилей: инерция идеясының бастауы

Инерция құбылысының бар екенін алғаш көрсеткен итальян физигі әрі астрономы Галилео Галилей. Ол денелердің еркін құлау заңдарын және маятниктің тербеліс заңдарын зерттеп, ғылымға маңызды үлес қосты.

Галилей температураны бақылауға арналған термоскопты ойлап тапты және телескопты астрономиялық зерттеулерде алғаш қолданғандардың бірі болды. Ол Юпитер серіктерін, Күн дақтарын және Шолпан фазаларын бақылап, ашқан.

Инерцияның өмірдегі көріністері және қауіпсіздік

  • Көлік кенет тоқтағанда жолаушы алға еңкейеді, ал көлік жылдамдығын күрт арттырғанда артқа қарай шалқаяды — бұл инерцияның айқын көрінісі.
  • Қатты жүгіріп келе жатқан адам немесе тайғақ жолда жүрген автомобиль бұрылысқа бірден түсе алмай, инерция әсерінен түзу бағытты «сақтауға» тырысады.
  • Тежеуіш басылғаннан кейін де автомобиль біршама қашықтық жүріп барып тоқтайды. Сондықтан жолды кесіп өткенде жол ережесін сақтау — жеке қауіпсіздіктің маңызды шарты.

Кеңістік және уақыт: негізгі ұғымдар

Кеңістік

Механикалық қозғалысты қарастырғанда, дененің кеңістіктегі орны уақыт өтуіне байланысты өзгеретінін байқаймыз. Оқиғалардың бәрі кеңістік ішінде өтеді.

Кеңістіктің негізгі қасиеттері:

  • объективті бар болуы;
  • материямен біртұтастығы;
  • шексіздігі;
  • үш өлшемділігі (ұзындығы, ені, биіктігі).

Кеңістіктің кесіндісін, арақашықтықты өлшеу үшін сызғыштан бастап әр түрлі ұзындық өлшеуіш құралдар қолданылады.

Уақыт

Уақыт материямен, қозғалыспен және кеңістікпен тығыз байланысты. Оқиғалардың реттілігі мен ұзақтығын сипаттайды.

Уақыттың негізгі қасиеттері:

  • шынайы бар болуы;
  • үздіксіздігі;
  • тәуелсіздігі;
  • бірқалыптылығы;
  • бір бағыттылығы (өткеннен болашаққа қарай).

Уақыт арнайы құрал — сағат көмегімен өлшенеді.

Бекіту сұрақтары

  • 1) Инерция деп нені айтамыз?
  • 2) Инерция құбылысын кім көрсеткен? Ол туралы не білеміз?
  • 3) Кеңістіктің қасиеттерін ата.
  • 4) Уақыттың қасиеттерін ата.

«Ойлан, тап!» — жұмбақты физика тілімен түсіндір

Мысалы, жұмбақтың жауабы су болса, оны «заттың сұйық күйі» деп түсіндіруге болады.

1) Отқа жанбас, суға батпас.

Жауап: мұз — заттың қатты күйі.

2) Бұлтты аспанның жүзінде, ойнайтын бұл немене?

Жауап: найзағай — табиғат құбылысы.

3) Өзі затты құрайды, теңесуге таразыны сұрайды.

Жауап: масса — физикалық шама.

4) Жүгіріп сынап көрсетер, жазулы санды баспалы; ыстық-суық өлшенер, түтікті тапшы аспалы.

Жауап: термометр — физикалық құрал.

Үй тапсырмасы және бағалау

Үй тапсырмасы

  • §28 және §29 оқу.
  • Г. Галилей туралы мәнжазба жазу.

Бағалау

Оқушылардың жұмысы бағаланып, бағалары күнделікке қойылады.