Қазақша рефераттар

Халық әндері және олардың жанрлық стильдік ерекшеліктері

Халық әндері және олардың жанрлық-стильдік ерекшеліктері

Кез келген халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениеті бар. Оның бір саласы — тарих, ал келесі бір арнасы — әдебиет пен өнер. Өнердің өзі де тармақталып, қолөнер, сурет өнері, сәулет өнері және саз өнері болып жіктеледі.

Қазақтың ғасырлар тереңінен жеткен саз өнері негізінен екі үлкен арнада көрінеді: ән және аспаптық дәстүр. Зерттеушілердің пайымдауынша, бұлардың ішінде ертерек туғаны — ән. Ән — халықтың рухани мұрасы, сарқылмас қазына. Оны тек көңіл көтеру немесе жай ән салу деп қарастыру жеткіліксіз.

Әннің мәні: халық жадындағы өмір айнасы

  • Ән — өнер: эстетикалық талғам мен көркемдік өлшемнің көрінісі.
  • Ән — көңіл күй: тебіреніс, толғаныс, қуаныш, жұбаныш.
  • Ән — табиғат суреттемесі: кеңістік пен мезеттің сезімдік бейнесі.
  • Ән — халық өмірінің айнасы: өмір құбылыстары ән арқауына айналып отырады.

Синкреттік дәстүр: ән, өлең және бидің біртұтастығы

Ерте дәуірлерде ән, өлең және би бір-бірінен бөлінбей, тұтас күйінде өмір сүрген. Бұл құбылыстың ізі қазақ халқының бақсылық дәстүрінде XIX ғасырға дейін айқын байқалды. Бақсы бір мезетте әрі әнші, әрі ақын, әрі биші болған: қобыз сарынына қосылып ән салып, би билеп, аруақтарға бағыштап өлең айтқан. Бұл — өнердің біртұтастығын білдіретін синкреттік белгі.

Уақыт өте келе өнер дамып, жетіліп, жіктеле бастады: ән, би, өлең жеке-жеке өнер түрі ретінде қалыптасты. Бір ғана саламен шұғылданатын орындаушы-мамандар пайда болып, әр өнер тармағы кәсіби сипатқа ие болды. Солардың бірі — ән өнері.

Әр дәуірдің үні: әннің тарихи сипаты

Әрбір дәуірдің, әр тарихи кезеңнің өз үні, өз әуені, өз мақамы болады. Сол сипатына қарап, көптеген әннің туған кезеңін шамалауға болады. «Ән — өмір айнасы» деуіміздің мәні де осында: бұл — әннің тарихи сипаты.

Әуезділік пен әсер

Халық әндерінің өміршең белгісі — әуезділігі, әсерлілігі, көркемдігі. Жазба мәдениеті толық орнықпаған дала жағдайында тыңдаушыға терең әсер ететін саз ғана ел жадында сақталып, ұзақ ғұмыр кешкен.

Мазмұндылық пен тұрмыстық сабақтастық

Халық әні көбіне белгілі бір оқиғаға құралады. Оқиғадан өрбіген ой терең сезім арқылы өңделіп, өлең түрінде көркем кестеленеді. Бұл — әннің поэзиялық арқауы, әдеби сипаты.

Әнді жанр ретінде тануда үш негізгі белгі айқын көрінеді: тарихилық, көркем әуезділік, мазмұндылық. Осы сипаттар жоқ жерде туындыны ән жанрына телу қиын. Уақыт пен кеңістіктен тыс өмір сүретін ән болмайды.

Тарихшы, ақын, сазгер: баяндау мен бейнелеудің айырмасы

Әннің табиғатын түсінуде тарихшы, ақын және сазгер қызметін салыстыра қарастыру маңызды. Тарихшы — шежіреші: ол нақты оқиғаны көбіне қара сөзбен баяндайды; өлеңге тән ырғақ, өлшем, ұйқас міндетті болмайды. Ал ақын сол оқиғаны көркем жинақтап, жалпылай жырға қосады.

Аристотель тарихшы мен ақынның айырмасын: біріншісі — болған оқиғаны, екіншісі — болуы мүмкін оқиғаны баяндайды деп түсіндіреді. Осы тұрғыдан поэзия тарихи шежіреден гөрі маңыздырақ әрі күрделірек жанр саналады.

Ән әуені поэзиялық ойды күшейтіп, қоғамдық-әлеуметтік маңызын арттырады. Сондықтан ән де — халықтың көркем ой-санасының айрықша көрінісі.

Қазақ халық әндерінің арналары мен түрлері

Қазақтың ән өнері сан-салалы. Көне дәуірлерден жеткен бұл мәдениетті бірнеше арнаға бөлуге болады: бақсы сарыны, жыраулық дәстүр, ертегілік, тарихи және лирикалық әндер.

Халық әніне тән негізгі белгілер

  1. 1 Мәтін — әннің мазмұны, әдеби негізі.
  2. 2 Әуен — әннің музыкасы, интонациялық өрімі.
  3. 3 Жанрлық ерекшелік — тарихи шындықты бейнелеу дәрежесі мен көркемдік тәсілдер жиынтығы.

В. Е. Гусев ән мазмұнының тек сөзбен ғана емес, әуенмен және ырғақтық құрылыммен де ашылатынын атап көрсетеді; сондықтан әндік образ өлеңдік образбен толық сәйкес келе бермейді.

Халық әндерін тақпақ-сазды (речитативтік), тарихи және лирикалық деп тануға болады. Мұндағы айырмашылық кейде музыкалық интонация жүйесіне қатысты болса, кейде жанрлық болмысты білдіреді. В. Я. Пропп та музыкалық шығарманың жанры тарихи шындықты бейнелеу дәрежесіне байланысты деген пікір айтады. Осы тұрғыдан алғанда, халық әндерін тарихи және лирикалық деп бөлу орынды.

Тарихи әннің көрнекті үлгісі: «Елім-ай»

Тарихи әннің ел аузында сақталған үлгілері аз емес. Бізге жеткен көркем нұсқалардың бірі — «Елім-ай». Бұл шығарма XVIII ғасырдың бас кезіндегі жоңғар шапқыншылығына байланысты туған.