ҚАЗАҚСТАН БІРІНШІ ДҮНИЕЖҮЗШК СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДА
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Қазақстан: экономика, қоғам, еңбек
Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылғы 19 шілдеде (1 тамызда) басталды. Ресей соғысқа дайындықсыз кірісті: әскери-өнеркәсіптік әлеуеті төмен, көлік жүйесі нашар дамыған, армия әскери-техникалық жағынан жеткіліксіз қамтамасыз етілген еді. Соғыс басталғаннан кейін империя көлемінде, соның ішінде Қазақстанда да өндіргіш күштердің даму деңгейі біртіндеп төмендеп, өлке экономикасы құлдырай бастады.
Ауыл шаруашылығы: егіс құрылымының өзгеруі және өнімділіктің төмендеуі
Соғыс жылдарында ауыл шаруашылығы біркелкі дамыған жоқ. Егіншілік құнарлы жері мол, егіншілікті жақсы меңгерген және орыс қоныс аударушы шаруаларынан тәжірибе алған аудандарда салыстырмалы түрде жақсырақ дамыды. Дегенмен соғыс егін шаруашылығына елеулі өзгерістер енгізді: бірқатар дәнді дақылдар егісі қысқарып, бақша дақылдарының көлемі керісінше артты.
1913–1917 жылдар аралығындағы егіс көлеміндегі өзгерістер
- Күзгі бидай егісі — 63,5%-ға қысқарды
- Жазғы бидай — 8,4%-ға қысқарды
- Тары — 22,1%-ға қысқарды
- Картоп — 46,3%-ға қысқарды
- Бақша дақылдары — 433,8 мың десятинадан 1115,0 мың десятинаға дейін өсіп, екі еседен астам көбейді
Солтүстік-батыс және батыс облыстарда дәнді дақылдардың өнімділігі 1914–1917 жылдары әр десятинадан алынатын 38,7 пұттан 29,8 пұтқа дейін төмендеді. Өлке егіншілігінің соғыс жылдарындағы тағы бір сипатты белгісі — жүргізілу деңгейінің төмендігі: ауыспалы егіс жүйесінің енгізілмеуі, жер мен тұқымдық материалды өңдеу сапасының нашарлығы айқын көрінді.
Негізгі себеп: жұмыс күшінің жетіспеуі
Егіс көлемі мен өнімнің қысқаруының басты себебі — еңбек ресурстарының тапшылығы болды. Мысалы, Ақмола облысының Көкшетау уезінде 1915 жылы ауыл шаруашылығымен айналысып келген орыс тілді халықтың 39%-ы армияға шақырылды. Осыған ұқсас жағдай Қазақстанның өзге аймақтарында да байқалды.
Мал шаруашылығы: реквизиция, жайылымның тарылуы және мал басының кемуі
Ер азаматтарды жаппай әскерге алу мал шаруашылығын да құлдыратты. Мал басына сан және сапа жағынан ауыр соққы тиді: ұсақ малдың үлесі өсіп, ірі мал азайып, жылқы өсіру қысқарды. Байырғы халық көп қоныстанған өңірлерде жылқы, түйе және ірі қара саны айтарлықтай кеміді.
Мысал: Ішкі Ордадағы жылқы саны
Осы кезеңде Ордада ірі қара саны да 25%-ға қысқарды. Ұқсас құбылыстар Маңғыстау уезінде, Сырдария және Жетісу облыстарында да көрінді.
Соғыс жылдарында қазақ мал шаруашылығы ең алдымен жайылымдық алқаптардың одан әрі тартып алынуынан зардап шекті. 1913–1917 жылдары қазақ халқынан жалпы көлемі 764,4 мың десятина жайылымдық жердің жылқы мен ірі қара жайылатын 190 жайылымы тартып алынып, жалға беруге дайындалды. Тартып алынған жерлерде капиталистік үлгідегі ірі мал өсіретін шаруашылықтар құрыла бастады.
Реквизиция және мәжбүрлі ет тапсыру
Мал басының кемуіне реквизициялар да әсер етті. Патша үкіметі соғыс қажеттері үшін жергілікті халықтан түйе, жылқы, сиыр жинады. Осы жылдары Түркістан өлкесінен 300 мың пұт ет, 70 мың жылқы, 13 мың түйе әкетілді. 1914 жылдың өзінде Жетісудан ғана 34 миллион сомның малы мен мал өнімдері тасып әкетілді.
Қазақ шаруашылықтарындағы мал саны жыл сайын азайғандықтан, сан миллиондық армияның өскелең сұранысын өтеу мүмкін болмай, соғыс тапсырыстары жиі орындалмай қалды.
1916 жылғы көтеріліс кезінде патша өкіметі қазақ халқына арнайы контрибуция салып, ауыртпалық еңбекші бұқараның мойнына түсті. Көтеріліске қатысқан-қатыспағанына қарамастан, көптеген ауылдардың малы мен мүлкі тәркіленді. Мысалы, Жетісу облысында қазақтардан мал мен мүліктің тең жартысы тартып алынды. Бұл ретте орыс шаруалары да зардап шекті: кейбір селолар малдың кемінде 90%-ынан айырылып, көптеген қожалықтар жұмыс көлігі мен сауын малынсыз қалды.
Армияны жабдықтау үшін етке сұраныстың артуы мал және ет өнімдері бағасының қымбаттауына әкелді. Осы жағдайда өлкеде салыстырмалы түрде арзан ет беретін сала ретінде шошқа шаруашылығы жедел дами бастады. Алайда реквизицияның негізгі салмағы ру билеушілері мен ірі мал иелеріне емес, кедей және орташа топтарға түсті. Бұл кедейлену үрдісін жеделдетіп, қазақ шаруаларының тақыр кедейленуін күшейтті.
Өнеркәсіп: соғыс қажетіне бағынған өндіріс
Соғыс басталғаннан кейін Қазақстан өнеркәсібі де соғыс қажеттері үшін жұмыс істеді. Кен өнеркәсібінде Успен және Сасық-Қарасу кеніштерінде темір кені өндірілді: 1914 жылы 246 пұт болса, 1916 жылы 1551 пұтқа жетті. Үш жыл ішінде темір кені өндірісі 6,3 есе ұлғайды.
Түсті металлургия және жаңа өндірістер
Түсті металдарға сұраныстың өсуі мен бағаның күрт қымбаттауы Риддер және Сокольский кеніштерінің дамуын жеделдетті: 1917 жылы түсті рудалар өндіру 1913 жылмен салыстырғанда 25,3 есе өсті.
Ресейде теңдесі болмаған Екібастұз қорғасын-мырыш зауыты 1916 жылдан жұмыс істей бастады, бірақ құрылысы соғыс соңына дейін толық аяқталмады. 1917 жылдың қаңтарына дейін зауытта 13 пұт мырыш балқытылды. Екібастұз мырышы қорғаныс мұқтаждары үшін жұмыс істеген Қыштым зауыттарына, сондай-ақ әскери ведомствоның Ижорь және Обухов зауыттарына жіберілді.
Мыс рудасын негізінен «Спасск мыс рудалары» және «Атбасар мыс кендері» акционерлік қоғамдары өндірді. Алайда тұтастай алғанда мыс кені өндірісі жыл өткен сайын төмендей берді. Жер қойнауын жыртқыштықпен пайдалану Успен кенішіндегі бай кеннің (мыс құрамы 25%) таусылуына әкелді. Соғыс жылдарында Сарысу байыту фабрикасы салынды: революцияға дейін құрамында 25–30% мыс бар 128 мың пұт концентрат өндірді.
Көмір өндіру Семей, Торғай, Ақмола облыстарында жүргізілді. Соғыс жылдарында Екібастұз көмір кеніші елеулі рөл атқарып, Екібастұз қорғасын-мырыш зауытын, Ертістегі жекеше пароходстволарды, Оралдағы Богословск және Қыштым зауыттарын көмірмен қамтамасыз етті.
Мұнай өнеркәсібі: рекорд және құлдырау
Соғыс қарсаңында және соғыс жылдарында шетелдік ірі магнаттар Қазақстанның мұнай өнеркәсібіне ене бастады. 1912–1917 жылдары Доссорда 11 мұнай бұрқағы жұмыс істеді. 1914 жылы Орал-Жем ауданы Ресейде мұнай өндіруден үшінші орынға шықты, ал өндіріс рекордтық деңгейге жетіп, елдегі жалпы мұнайдың 3%-ын берді. 1915 жылдан бастап өндіріс құлдырай бастады: кәсіпкерлердің барынша пайда табуға ұмтылып, жаңа алаңдарды барлау мен дайындауға салғырт қарауы негізгі себептердің бірі болды.
Әскери-өнеркәсіп комитеттері: жоспарлау тапшылығы және орындалмаған тапсырыстар
Патша үкіметі буржуазияны әскери-өнеркәсіп өндірісін ұйымдастыруға кеңірек тарту үшін жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Соның нәтижесінде армияны азық-түлікпен және қару-жарақпен жабдықтауда буржуазия мен өкіметтің «бірлескен» органдары ретінде әскери-өнеркәсіп комитеттері (ӘӨК) құрылды.
Қазақстанда ӘӨК әр мерзімде ұйымдастырылды. Бұл өнеркәсіп дамуының өңірлер бойынша әркелкілігімен, отаршыл әкімшіліктің көзқарастарымен және кәсіпкер топтардың ұйымдасу деңгейімен байланысты болды. 1915 жылдың аяғына қарай Қазақстанның барлық облыс орталықтарында және уездік әкімшілік орталықтарының көпшілігінде ӘӨК құрылды.
Нәтиже: үмітті ақтамаған жүйе
ӘӨК қызметі патша үкіметінің үмітін ақтамады: 1916 жылы 280 миллион сом көлемінде белгіленген әскери тапсырыстардың мерзімінде орындалғаны 10%-дан аспады. Майдандағы жеңіс үшін экономиканы жоспарлы реттеу қажет болса да, бұл міндетті Ресейдің жас буржуазиясы атқара алмады. Нәтижесінде шаруашылық апаты жақындай түсті.
Өңдеуші өнеркәсіп және тұрмыстық өндіріс: сұранысқа бейімделу
Өңдеуші өнеркәсіп соғыс мұқтаждарына ет-сүт өнімдерін, былғары тауарларын және өзге тұтыну заттарын жеткізіп отырды. Былғары өндірісі ерекше өсті: бұл кезеңде өлкеде 139 былғары кәсіпорны жұмыс істеп, негізінен Семей және Ақмола облыстарында шоғырланды. Көп жағдайда былғары, тері және ішек-қарын өңдейтін шағын кәсіпорындар өнімді одан әрі ұқсату үшін Ресейдің ірі орталықтарына (Пермь, Вятка, Рига) жөнелтті.
Әскердің сұранысына байланысты былғары аяқ киім мен тері тондарға қажеттілік күрт артты. Жүнге сұраныс ұлғайып, Қарғалы фабрикасы әскери тапсырыс орындап, шинельге арналған сұрғылт шұға дайындай бастады. Соғыс жылдары фабрика 894,4 мың шаршы метр шұға өндірді.
Армияны консервіленген етпен тұрақты жабдықтау қажеттілігіне байланысты Петропавлда ет-консерв комбинаты, Оралда интенданттық тапсырыстар бойынша жұмыс істеген мал соятын орын салынды. Дегенмен өңдеуші өнеркәсіптің көп бөлігі шағын қуатты, өндіріс техникасы қарапайым болды; ірі кәсіпорындар салуға үкімет те, ірі өнеркәсіпшілер де мүдделі болмады.
Ұн-жарма өнеркәсібі және астық жеткізу
Соғыс жылдарында егіншілік өнімдерін ұқсату салыстырмалы түрде жылдам өсті. Ақмола және Семей облыстарында ұн-жарма өнеркәсібінің ірілеу кәсіпорындары пайда болып, сала саны жағынан да, өнімділігі жағынан да артты. Сібір мен Қазақстан армия мен империя халқын астық және астық өнімдерімен қамтамасыз ететін негізгі жеткізушілердің бірі болды.
Дайын өнім, киім-кешек пен аяқ киім әкелудің қысқаруы жергілікті тігінші мен етікшілер санының артуына әсер етті. Мысалы, 1916 жылы Верный қаласында 140 адам еңбек еткен етік шеберханасы бір жылда 5404 жұп аяқ киім тігіп шығарды: оның 54%-ы әскери ведомствоға, қалғаны халыққа арналды.
Кең таралған кәсіпшіліктердің қатарында балық аулау, тұз өндіру және тасымалдау болды. Еділ–Каспий бассейніндегі балық кәсіпшіліктерінің өсуімен байланысты тұз өндіру де ұлғайды. Алайда жұмысшылардың тыл жұмыстарына алынуы кәсіпшіліктердегі еңбек күшін азайтты.
Көлік дағдарысы: стратегиялық темір жолдар және бағаның өсуі
Өлкенің дамуын қатынас жолдарының нашарлығы тежеді. Соғыстың алғашқы күндерінен-ақ көлік жүйесінің жай-күйі өткір мәселе ретінде көтерілді. Қазақстан аумағы арқылы өтетін темір жолдардың стратегиялық маңызы артты: олар Оралдың әскери зауыттарын концентраттармен, көмірмен және басқа пайдалы қазбалармен, ал армия мен көптеген губернияларды мал өнімдерімен және астықпен қамтамасыз етті.
Көлік жүйесі жұмысының бұзылуы Ресей империясындағы экономикалық дағдарыстың негізгі себептерінің біріне айналды. 1915 жылдың соңына қарай аймақтар арасындағы шаруашылық байланыстар үзіліп, ең қажетті тауарлардың бағасы үздіксіз өсіп, алыпсатарлық пен еңбекшілерді қанау кең етек алды.
Жер мәселесі және әлеуметтік жіктелу: кедейлену үдерісінің күшеюі
Соғыс жылдарында патша үкіметі қазақтардан жер тартып алуды жалғастырды. Бір ғана Жетісу облысында 1914 жылға қарай 2 703 226 десятина шұрайлы жер тартып алынды. 1917 жылға қарай Семей, Орал, Торғай, Ақмола облыстарында және Бөкей ордасында қазақтардан 40,638 миллион десятина жер алынғаны көрсетіледі.
Ауылдың ең кедей бөлігі бұрынғысынан да қатты күйзеліске түсті. Малынан, жерінен айырылған қазақтардың бір бөлігі құлақтар мен байларға батырақ болды, енді бір бөлігі өнеркәсіп орындарына, кеніштерге, кен орындарына күнкөріс іздеп кетті. 1917 жылға қарай Семей облысында ғана 17 мыңға жуық батырақ қазақ тіркелген.
Артықшылықты топтардың баюы
Бұл кезеңде үстем топтың бір бөлігі, әсіресе қазақ әскерлеріне жаңа жерлер берілуі есебінен, тез байыды. Мәселен, 1914 жылы Жетісу облысында 687 803 десятина жер иеленген 34 станица болды. 1915 жылы әскерге тағы 450–500 мың десятина жер кесіп беру жоспарланып, Жетісу қазақ әскері үлесті жерінің жалпы көлемі шамамен 1 200 мың десятина болды. Бұл жерлердің едәуір бөлігі генералдар мен офицерлер отбасыларының иелігіне тиді.
Қоныс аударушылар деревняларында да таптық саралану күшейді. «Дворяндық учаскелерге» таңдаулы жерлер берілуі және олардың көлемінің ұлғаюы құлақтардың баюын жеделдетті. Бірқатар мысалдарда жекелеген тұлғаларға мыңдаған десятина жер жалға берілгені айтылады.
Кедейлер мен орташалардың жағдайы нашарлай түсті. Запастағы шен иелері отбасылары көбіне құлақ шаруашылықтарында батырақ болуға немесе табыс табу үшін өнеркәсіп орталықтарына кетуге мәжбүр болды. Қоныс аударушылар арасындағы қайыршылану 1915 жылы Сырдария облысында ауыл шаруашылық жұмысшыларының 34%-ының ең кедей орыс шаруаларынан тұрғаны туралы деректермен де сипатталады.
Қайыршылық, ашаршылық, эпидемия — соғыс жылдарында халық бастан кешкен ахуалдың бір бөлігі. Кей жағдайда селолар ғана емес, тұтас уездер де салық төлеуден бас тартты. Мәселен, Ақмола облысының губернаторы дала генерал-губернаторына Көкшетау уезі шаруаларының салық төлеуден жаппай бас тартқаны туралы хабарлаған.
Еңбек жағдайы: ұзақ жұмыс күні, жалақының төмендеуі, қымбатшылық
Өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылар мен қалалардағы еңбекшілердің жағдайы күрт нашарлады. Орыс және шетел капиталистері пайда мен үстем пайданы ұлғайту үшін соғысты пайдалануға тырысты. Кәсіпорындарда әйелдердің, жасөспірімдердің, балалардың және соғыс тұтқындарының еңбегі кеңінен қолданылды.
Фабрика-зауыт инспекциясы әлсіз болды: жұмыс күні көбіне 10–12 сағат, кейде 16 сағатқа дейін созылды. Еңбек заңдарының орындалуын қадағалайтын тиімді бақылау болмады. Нәтижесінде нақты жалақы төмендеп, тұрмыс ауырлады.
Жалақының төмендеуі: мысалдар
- 1914 — 1 сом 04 тиын
- 1915 — 94 тиын
- 1916 — 91 тиын
- 1914 — 1 сом 22 тиын
- 1915 — 1 сом 02 тиын
- 1916 — 94 тиын
Бұл кезде ең қажетті тауарлардың бағасы күрт өсті. Мысалы, Спасск қоғамының поселкелерінде азық-түлік соғыс басындағы деңгеймен салыстырғанда 1916 жылы едәуір қымбаттады: 1 пұт ет 1914 жылы 3 сом болса, 1916 жылы шамамен екі есеге өсті; ұн әр пұты үшін 60 тиыннан 1 сом 30 тиынға дейін көтерілді. Сіріңке 1 тиыннан 4 тиынға, сабын 10 тиыннан 30 тиынға дейін қымбаттады.
Семей облысының алтын кеніштерінде баға ерекше жоғары болды: 1916 жылдың қаңтарынан қазанына дейін нан 7 тиыннан 15 тиынға, ұн (пұт) 1 сом 50 тиыннан 4 сом 20 тиынға, ет 2 сом 50 тиыннан 6 сомға дейін қымбаттады. Ресейден әкелінген өнеркәсіп тауарлары тіпті қатты қымбаттады: қант 8 сомнан 20 сомға дейін, киім-кешек 200–300%-ға, аяқ киім 300–400%-ға дейін қымбаттады.
Ауыр еңбек жағдайы ауру мен жарақаттанудың көбеюіне әкелді, ал медициналық қызмет көрсету өте әлсіз болды.
Әкімшілік-полициялық қысым және наразылықтардың өсуі
Соғыс кезеңінде Қазақстанда әкімшілік-полициялық езгі жылдан-жылға күшейді. 1916 жылғы 9 қыркүйекте Министрлер кеңесі Сібір, Дала және Түркістан өлкелерінің облыстарында полициялық күзет енгізу мәселесін қарады. Уезд бастықтары мен учаскелік приставтарға «бұратаналарды» болмашы әрекеттері үшін жазалау құқығын беретін тетіктер қолданылды.
Полиция құрылымының кеңеюі
Петропавл, Семей, Верный, Орал қалаларында қалалық полиция басқармалары құрылды. Орынбор, Орал, Семей қалаларында бастығымен бірге 8 адамнан тұратын селолық бөлімшелер ұйымдастырылды. Полиция билігіне тергеу жүргізу үшін кең өкілеттіктер берілді, әскери дала соттарының желісі ұлғайтылды. Жергілікті қазақ бөлімдерінен әскери-жазалау күштері де жасақталды.
Еңбек жағдайының нашарлауы 1914 жылдың өзінде-ақ Қарағанды мен Екібастұз шахталарында, сондай-ақ Орынбор, Ташкент және Транссібір темір жолдары қызметкерлері арасында бас көтерулер мен ереуілдерге алып келді. Қалалар мен селоларда қымбатшылыққа, салықтар мен міндеткерліктерге қарсы наразылықтар күшейді. Тап күресінің әртүрлі нысандары — қашып кету, шағымдану, қатаң талап қою, бас көтерулер, экономикалық сипаттағы ереуілдер — кең тарады.
Соғыс жылдарында Қазақстанда халық наразылығының кең тараған түрлерінің бірі — «әйелдер бүліктері» аталған оқиғалар болды. Өкімет орындары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы қарсылық ретінде бағалады.