Адалдық ғылыми категориядан гөрі адами тіршіліктің қазығы екендігін ұққан абзал
Табиғатты қорғау — адамзаттың парызы
Іс-шара форматы
Дөңгелек үстел
Мақсаты
Балалардың табиғат әсемдігін көре білуін, оны аялау мен қорғауға ұмтылысын қалыптастыру; экологиялық білімін, ойлау қабілетін және сауатты сөйлеу дағдыларын дамыту.
Көрнекілігі
Табиғат тақырыбындағы нақыл сөздер, букеттер, альбомдар, кітаптар.
Кіріспе сөз
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Табиғат — тіршілік атаулының құтты қонысы, өмірдің түлеп өсуіне қажетті нәрі, жер бетіне көрік берген сәні. Халық ұғымында «табиғат» сөзі жер, аң-құс, туған жер, атамекен секілді қасиетті ұғымдармен қатар айтылады.
Бүгінгі әңгімеміз де табиғат туралы. Қазақстан табиғатының өлшеусіз байлығын игере отырып, қоршаған ортаның тұтастығын сақтау — еліміздегі ең күрделі мәселелердің бірі. Көшпелі өмір сүрген қазақ халқы өз даналығын табиғатпен байланыстырып қалыптастырды. Ал біз сол аманатты қаншалықты сақтап жүрміз? Бүгін талқылайтын өзекті сұрақ — осы.
Оқушылар пікірі: табиғаттың мәні және бүгінгі ахуал
1-оқушы: Орман — даланың қорғаны
Ну орман, жасыл орман, мынау орман,
Далаға қорған болып тұра қалған.
Барлығы баласындай бір-ақ үйдің,
Барлығы жаралғандай бір адамнан.
О, құдірет, неткен шалқар күй ең сен,
Бүгін менің жиі еңсем.
Осылай да ойланып қой, адамдар,
Жығылмайсың орманыңа жүгінсең.
Табиғат — әсемдіктің төркінісің,
Ән саламыз бір сенің көркің үшін.
Жан-жануар табынып бір өзіңе,
Сенен асып тұрғандай бар тынысын.
2-оқушы: Экология — ортақ қауіпсіздік мәселесі
Экология бүгінгі дәуірде адамзатты толғандыратын аса маңызды проблемаға айналды. Табиғатты, қоршаған ортаны жою арқылы бүкіл қоғамды, тіршілікті жойып жіберуге болатынын көптеген елдер түсіне бастады. Техникалық қуат күшейген заманда Жерді аз уақыт ішінде күйрету де қиын емес.
Сондықтан адамзаттың ортақ үйі — Жер планетасын қорғау, экологиялық апатқа қарсы бірігіп тұру және «жер-ананы» сақтап қалу — бүгінгі күннің ең басты міндеті.
3-оқушы: Дәстүр мен әдебиеттегі табиғатқа жауапкершілік
Қазақ халқы табиғат алдындағы жауапкершілікті ерте ұғынған: өзен-көлдің жағасын таза ұстап, бұлақ көрсе көзін ашып, жан-жануарды киелі санаған. Мұндай ұстаным ұрпақ санасына тәрбие арқылы сіңірілген.
Табиғат арқылы адам бойына сұлулық пен әсемдік дарыту идеясы қазақ ағартушылары мен ақын-жазушыларының еңбектерінде кең көрініс тапқан. Абай мен Шоқанның, Жамбыл мен Ыбырайдың, Мағжан мен Сәкеннің, Ілияс пен Қасымның, Кәкімбектің шығармаларынан табиғаттың көркем суреттерін танып, жан дүниені байытуға болады.
4-оқушы: Шөлейттену, жауапсыздық және табиғатқа зиян
Қазақ халқы табиғатты аялағаны соншалық, ашаршылық жылдарының өзінде үй іргесіндегі судың балығына да, ұшқан құсына да, жүгірген аңына да зиян келтірмеуге тырысқан. Көшпелі тіршілікте қонысты жиі ауыстырудың өзі жердің тозбауын, өсімдіктің жойылмауын ойлаған жауапкершіліктің белгісі еді.
Бұрын еліміздің кең аумағында шөлді-шөлейт аймақ шамамен 30% болса, XXI ғасыр басында бұл көрсеткіш 66%-ға дейін өсті. Бұл — табиғатты күту мен байлықты тиімді пайдалануды әлі толық меңгермегеніміздің айғағы.
Кен орындарын игергеннен кейін жерді қалпына келтіру, көгалдандыру жұмыстары жиі аяқсыз қалады. Қопарылған топырақ жел тұрса айналаны шаңға бөктіріп, табиғи тепе-теңдікті бұзады. Бүгін әрбір өскен ағаш алтыннан да қымбат: қалада да, далада да ағаш кесіліп жатыр, ал ағаш шабылған жер көбіне тазартылмайды.
Қарқаралы, Баянауыл, Бурабай сияқты табиғат аясына немесе өзен-көл маңына демалуға шыққан адамдар қоқысты жинамай кетеді, тіпті жаққан отын толық сөндірмей қалдыратын жағдайлар да кездеседі.
5-оқушы: Шешім — технология, саясат және сана
Кемшілікті болдырмау — бәріміздің қолымыздан келеді, бірақ көп нәрсені толық ұғына бермейміз. Адамзаттың жауапсыз кезеңі аяқталып, жауапкершілік күшейетін уақыт келді.
Енді табиғи қордың шеңберінде өмір сүруді үйрену қажет: өндірісті ұлғайту шикізат шығынын көбейту арқылы емес, аз қалдықты және қалдықсыз технологияға көшу арқылы іске асуы тиіс. Кен құрамындағы барлық компоненттерді кешенді пайдалану, өндіріс қалдықтарын қайта өңдеу, ластанудың алдын алатын технология енгізу — кезек күттірмейтін бағыттар.
Экономика мен экология өзара тығыз байланысты. Егер экономикалық қағидалар экологиялық қағидаларға қайшы келсе, бұл қоғамда да, адамдар санасында да қайшылық бар деген сөз — одан арылу қажет.
Елдегі өзекті экологиялық мәселелер (мысалдар):
- Көптеген қалаларда ауаға зиянды заттар мөлшерден артық тарайды (Алматы, Тараз, Өскемен, Риддер, Теміртау, Шымкент және т.б.).
- Семей өңірінде радиоактивті ластану салдары адам денсаулығына әсер етуді жалғастыруда.
- Каспий мен Арал бассейндеріндегі жағдай тұрақты емес.
- Орал, Іле, Сырдария, Нұра өзендері өнеркәсіп қалдықтарымен ластануда.
Ауыз су, ауа, азық-түлік құрамына улы қосылыстардың араласуы иммундық-генетикалық жүйеге зиян келтіретіні белгілі. Мұндай өзгерістер жалғаса берсе, биосфераның табиғи тепе-теңдігі бұзылып, тіршілікке қауіп төнеді. Табиғат заңы — қатал заң.
6-оқушы: Дамыған елдер тәжірибесі және жергілікті жауапкершілік
Өркениетті елдер экологиялық талаптарға жауапкершілікпен қарайды: зауыттар мен ЖЭО-ларда сүзгі жүйелері орнатылады, қоқыс арнайы инфрақұрылымда өңделеді, пайдалы өнімге айналады. Қалаларда экологиялық зертханалар жұмыс істеп, мониторинг жүйелі жүргізіледі.
Ал бізде, мысалы, Қарағанды өңірінде экологиялық жағдай көңіл көншітпейді. Бұл кімнің жауапкершілігі?
7-оқушы: Теміртау, Нұра және сынап қалдықтары туралы қоғамдық алаңдаушылық
Жақында Теміртау қаласындағы бұрынғы «Карбид» өндірістік бірлестігі аумағы мен Нұра өзенінің табанындағы сынап қалдықтарын Апан шатқалына көму туралы шешімге байланысты бірнеше мәрте қоғамдық тыңдаулар өтті. Қала тұрғындарының наразылығы баспасөзде жарияланды.
Жоба Еуропа қайта құру және даму банкінің қаржысымен жүзеге асырылмақ. Тапсырыс беруші ретінде еліміз атынан Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты Су ресурстары комитеті белгіленген. Жоба әзірлеушілер бірнеше нұсқаны салыстырып, су өткізбейтін тау жынысы бар деген уәжбен Апан шатқалын таңдаған.
Алайда қарсы пікір айтушылар полигонның қаладан небәрі 2,5 км жерде орналасатынын, уақыт өте қала құрылысы бұл бағытқа қарай кеңейіп, полигонның қала ішінде қалып қоюы мүмкін екенін, әрі қауіпсіздік талаптарының толық сақталуына кепіл жоқ екенін алға тартты.
Сондай-ақ бұл аумақ тұрғындардың демалыс аймағы әрі мал жайылымы екені, Белый ключ бастаған таза бұлақтар бар екені айтылды. Сол себепті улы қалдықтарды кемінде 15 км алысқа, адам сирек қоныстанған шөлейт аймақтарға көшіру ұсынылды.
Қаладағы экологиялық ахуал жыл сайын қиындап барады: кәсіпорындар жанданып, жаңа өндірістер ашылған сайын ластану да өсуде. Оның үстіне қала орталығында улы сынап көзі бар. Сынап — өте улы элемент; адам организмінде біртіндеп жиналуы ерекше қауіпті.
8-оқушы: Сарапшы пікірі және ашық талқылау талабы
Эколог маман Константин Павлов Теміртауда жыл сайын ауаға 400–450 мың тонна зиянды лақтырынды тарайтынын, қала маңына орасан көлемде қалдық төгілгенін атап өтті. Соңғы жылдары туған сәбилер арасында туа біткен кемтарлық пен шетінеу фактілері жиілеп бара жатқаны да айтылды.
Қаланың ауасын негізінен солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бағыттағы жел тазартады. Бірақ солтүстік-шығыс жақты Нұрқазған кеніші көлегейлеп қалды, ал оңтүстік-батысты Апан полигоны жабуы мүмкін. Онда халық немен тыныстайды?
Сарапшы пікірінше, сынапты қаланың іргесіне көмгеннен гөрі, тұрған жерінен әрі қарай тасымалдап, Тегісжол бағытына қарай жерлеген тиімдірек: ол жақта да су өткізбейтін жыныс бар, әрі жел қалаға қарай соқпайды. Бұл шешім экологиялық қана емес, экономикалық тұрғыдан да ұтымды болуы мүмкін.
Мұндай жобалар ашық талқыланып, жергілікті тұрғындардың қолдауына ие болуы тиіс. Ал Апан полигоны бойынша ақпараттың ұзақ уақыт жабық ұсталғаны қоғам сенімін әлсіретеді.
Экология және имандылық: адам ішкі мәдениетінен басталады
Табиғат — әр беті терең мағынаға толы бірегей кітап. Табиғаттың тынысын жан дүниесімен түсіне білетін адам тазалыққа, жауапкершілікке, адамгершілікке жақын болады.
Соңғы кезде қоғамда мына сұрақ жиі қойылады: экология мен имандылықтың байланысы қандай? Оларды не біріктіреді? «Экологиялық имандылық» дегеніміз не?
9-оқушы: Экологиялық имандылықтың өзегі
Экологиялық имандылықты құрайтын арналар: инабаттылық, мәдениеттілік, адалдық, нысаптылық, даналық, ынтызарлық, лепірмеушілік, ықыластылық, қайраттылық.
Осы қасиеттердің мәнін тұтастай ойласақ, имандылық ұғымы айқындалады.
10-оқушы: Адалдық — табиғи үйлесімнің шарты
Бұл әңгімедегі негізгі тақырып — адалдық. Адалдық табиғаттағы үйлесім мен қатынастардың шынайылығын айқындайды. Адалдық — абсолютті әділеттіліктің алғышарты; кез келген болмыстың болашаққа бағдарын өлшейтін өлшем.
Табиғаттың дамуы жаңғыру мен жаңаруға сүйенеді. Сол жаңғырудың астарында миллиондаған жыл бойы қалыптасқан заңдылықтар — мәңгілік ақиқаттың өзегі жатыр.
11-оқушы: Табиғат — бізден бөлек емес
Табиғат — сыртқы орта ғана емес; табиғат — өзіміз. Өзіңді өзің алдау, өз болмысыңның алдында арам болу — даму мүмкіндігін жоғалтумен тең. Адалдық ғылыми категориядан гөрі адам өмірінің тірегі екенін түсінген жөн.
Адамзат тарихында адам мен табиғат арасындағы үйлесім бір кезеңдерде ерекше жарасымды болды. Алайда кейінгі дәуірлерде, әсіресе технологиялық ұмтылыстар күшейген сайын, табиғатқа қысым артты. Бұл үрдістің кең ауқымда және аяусыз жүруі адам әрекетінің саналы екеніне күмән тудырады.
Түпкі қателік — адам өз мүмкіндігін шектен тыс асыра бағалап, өзін табиғаттан жоғары қоюында. Экологиялық орта біз үшін жай ғана кеңістік емес, бізді жаратқан киелі негіз екенін ұмытпау қажет.
Қорытынды ой: сауат, көзқарас, үздіксіз білім
Қоршаған ортаның тұтастығын сақтау үшін адамның менталитетін, моральдық және этикалық дағдыларын жаңарту керек. Табиғат пен адам арасындағы қатынасқа жаңа көзқарас қалыптастыру — уақыт талабы.
Әрбір қоғам мүшесі табиғат құбылыстарының заңдылықтарын білуі тиіс. Экологиялық сауатсыздықты жою — мемлекеттік деңгейдегі маңызды міндет. Табиғатты қорғау жолдарын ұғындыру, халықтың экологиялық сауатын ашу және жастарға үздіксіз білім беру арқылы ғана нәтижеге жетеміз.
Үздіксіз экологиялық білім берудің ғылыми-тәжірибелік негізі қазақ халқының табиғатпен қарым-қатынасынан, тарихи көзқарасы мен салт-дәстүрінен бастау алады.
Қорытынды
Табиғат, сен — тіршілік, тұнып тұрған,
Сен — Күнсің, қырдан күліп көтерілген.
Сен — көлсің, сен — армансың, сен — бұлақсың,
Адамға сұлулықты шын ұқтырған.
Табиғат егіз адаммен,
Ұқсастық табам содан мен.
Мәңгілік болсын егіздер,
Жер — Ана, көл, теңіздер.
Сайып келгенде, қандай іс атқарсақ та қоршаған ортаға абайлап қарап, оны қорғауға күш салу — басты бағытымыз болуы тиіс. Табиғатты әрдайым аялай білейік: ол өктемдікті көтермейді.
Дөңгелек үстел қорытындысы ретінде мектеп әкімшілігі мен мұғалімдерге сөз беріліп, ұсыныстар мен пікірлер ортаға салынады.