Ауызша сөйлеу шет тілін үйретудің маңызды құралы
Ағылшын тілінде сөйлеуді қалыптастырудың әдістері
Тіл — қарым-қатынас құралы. Ол сөйлеу арқылы жүзеге асады: сөйлеу арқылы ғана дамып, өмір сүреді. Шет тілін оқыту туралы айтқанда, оны ең алдымен қатынас құралы ретінде меңгертуді мақсат етеміз.
Сөйлеудің мәні — адамның әлеммен қарым-қатынасы нәтижесінде санада пайда болатын ойды жеткізу. Сөйлеудің негізгі нысаны адамның шынайы өмірімен байланысты. Биляевтің пікірінше, шет тілін игеру — сананың ішінде туған ойды өзге тәсілдермен және өзге жолдармен сыртқа шығара білу.
Сөйлеуге қажеттілік қалай пайда болады?
Адамдар сөйлеуді бір нәрсені айту қажеттілігі туған кезде қолданады. Ағылшын тілін оқытудың алғашқы сатыларында оқушыда ағылшын тілінде өз ойын жеткізу қажеттілігі туындайды. Бұл қажеттілік қарым-қатынас барысында орындалатын нақты іс-әрекеттер арқылы көрінеді.
Күнделікті жағдаят мысалдары
- бір ақпаратты жеткізу;
- сұраққа жауап беру;
- өтінішті орындау;
- қалам әперу, есік ашу, тақтаны сүрту сияқты әрекеттер.
Мұндай жағдайлардың негізгі мақсаты — күтілетін нәтижеге қол жеткізу.
Ойды ағылшынша жеткізу: анализ және синтез
Ағылшын тілінде ойды жеткізу кезінде оқушы жадындағы сөздерді іріктейді (анализ) және оларды ойды білдіретін тұтас сөйлеу бірлігіне біріктіреді (синтез).
Сөздерді жадыда берік сақтау үшін оларды белгілі бір байланыстар арқылы жүйелеу қажет. Бұл байланыстардың екі түрі жиі айтылады: парадигматикалық және синтагматикалық. Осы екі байланыс қаншалықты жақсы қалыптасса, оқушының сөйлеу қабілеті де соғұрлым жоғары болады.
Парадигматикалық байланыс
Сөздерді әртүрлі белгісіне қарай топтап есте сақтау:
- Дыбысталуы ұқсас (homophones): two — too, one — won, see — sea
- Мағына жақындығы (синонимдер): small — little
- Мағына қарама-қарсылығы (антонимдер): answer — ask
Синтагматикалық байланыс
Сөздің басқа сөздермен үйлесуіне (collocation) сүйену. Мысалы, order сөзі:
- order + something order dinner, order breakfast, order a new coat
- order + to do something order to stand up, to close the door, to stay in bed
- give an order + to do something give an order to stand up, to stay after classes
Дайын тілдік бірліктер және құрылымды өзгерту
Сөйлеуде сөз таңдау сөйлесушілер арасындағы қарым-қатынасқа және лексикалық қордың деңгейіне байланысты. Тілдік құралдарды іріктеу процесінде күнделікті қолданылатын дайын бірліктер ерекше рөл атқарады:
- Good afternoon
- Thank you
- My name is …
- I am on duty
- May I come in?
Сондай-ақ дайын құрылымдармен жұмыс істеу барысында сөздердің орнын ауыстыру және құрылымды түрлендіру әдісі тиімді. Мысалы, My name is … тіркесінде name is бөлігі өзгермей, my орнына his, her немесе my sister’s қолдануға болады.
Қиындықтың бір себебі осында: адам ойын жеткізер алдында оны алдымен ана тілінде ойлап алады, ал шет тілінде сол ойды грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрастыру қажет. Бұл — сөйлеу құрылымының маңызды бөлігі: ойды жүзеге асыру.
Сөйлеудің тыңдалым, оқу және жазумен байланысы
Сөйлеу тыңдалыммен, оқумен және жазумен тығыз байланысты. Тыңдалым мен сөйлеу — ойды ауызша жеткізудің екі қыры. Сөйлеу дауыстап оқумен де ұштасады. Жазу барысында да оқушы кейде өз ойын ішінен немесе сыбырлап айтып, сөйлеуді тірек етеді.
Монолог және диалог: ерекшеліктері мен мысалдары
Монологтық сөйлеу
Монологқа ойды толық жеткізу, мазмұнның тұтастығы және сөйлемдердің логикалық байланысы тән. Оқу үдерісінде бұл көбіне хабарлау, сипаттау, түсіндіру түрінде көрінеді.
Мысал міндеттер
- «Қайда оқимыз?» сияқты ойды ағылшынша айту;
- «Бүгін қай күн?» деген сұраққа толық жауап беру.
Диалогтық сөйлеу
Диалогта клишелер мен қысқарған (эллиптикалық) құрылымдар жиі қолданылады. Мысалы, жалпы сұрақтарға қысқа жауап беру табиғи құбылыс, бірақ оқу мақсатында толық жауап құрастыру да маңызды.
Жалпы сұрақ
Is it Tuesday today?
Yes, it is. / Yes, it is Tuesday today.
Альтернативті сұрақ
Is it an English book or a Russian one?
It is a Russian one. / A Russian one.
Арнайы сұрақ
Who will go to the cinema?
My brother will.
Оқытудағы кезеңдік талаптар
Ағылшын тілін оқытудың алғашқы жылдарында оқушы тіпті лексикалық қоры шектеулі болса да, тілдің коммуникативтік қызметін сезіне бастайды. Осы кезеңде мұғалім оқушыны шағын сөйлеу бірліктеріне үйретеді: сұрақ қою, жауап беру, өтініш айту, әрекетке шақыру.
- Бірінші жыл: дайындықсыз монологқа көшуге негіз қаланады; сөйлеу көлемі кемінде 5 сөйлем болғаны дұрыс.
- Екінші жыл: диалогта әңгімені жүргізе алу (сұрақ–жауап, ұсыныс, бұйрық) қалыптасады; көлемі кемінде 4 сөйлем, мазмұны оқу бағдарламасындағы мәтіндермен байланысты болуы керек.
- Күрделірек монолог: мазмұндырақ ойды жеткізу үшін көлемі 7 сөйлемнен жоғары болғаны тиімді.
Қорытынды
Ауызша сөйлеу — шет тілін үйретудің маңызды құралы әрі сабақтың негізгі бөлігі. Ол тыңдалған және оқылған материалды меңгеруді тексерудің де тиімді тәсілі болып табылады.
Автор туралы
БҚО, Орал қаласы, №20 ОЖББМ ағылшын тілі пәні мұғалімі — Малюкова Гүлжиһан Шамұратқызы.
Толық нұсқасын жүктеу