Өнерсіз қыздан без
Қазақ халқының салт-дәстүрлері
Бұл бөлімде қыз таңдауға қатысты дәстүр мен қызға қойылатын негізгі талаптар жинақталады. Мазмұн ұлттық дүниетаныммен, мақал-мәтелдермен және ақындар сөзімен айқындалады.
Қызға қойылатын талаптар
Дәстүрлі түсінікте болашақ жар таңдауда тек сыртқы келбет емес, рухани-адамгершілік қасиеттер мен әулеттік жауапкершілік те қатар бағаланады.
Жеті атаға толу
Қыз бен жігіт арасындағы туыстық қатынас жеті атадан аспауы тиіс. Бұл — ұлттық этика мен тектілік ұғымын сақтаудың маңызды шарты.
«Жеті атасын білмеген — жетесіз.»
«Жеті атасын білген жігіт, жеті жұрттың қамын ойлайды.»
«Жеті атаға толыстық, жеке ел болыстық.»
Жас үйлесімі
Қыз бен жігіттің жас айырмасы үйлесімді болуы құпталған. Дәстүрлі түсінік бойынша, отау тігетін жігіттің жасы көбіне 19–25 аралығы, ал қыздың жасы 18–25 аралығы деп қарастырылған.
Ақылдылық
Қыздың парасаты мен ақылы — отбасының берекесін ұстайтын басты қасиеттердің бірі деп бағаланған.
«Отау тігер, қарап ал ақылдысын. Ол сенің ақыреттік жақын кісің.»
Шал ақын
«Жасаулы деп, малды деп байдан алма,
Кедей қызы арзан деп құмарланба.
Ары бар, ақылы бар, ұяты бар,
Ата-ананың қызынан қапы қалма.»Абай
Тектілік
Тектілік — әулет тәрбиесі мен мінез-құлық мәдениетінің көрінісі. Қыз таңдауда анасына, отбасына қарап пайым жасау дәстүрде айрықша орын алған.
«Тегіне қарап қызын ал, соғуына қарап қару ал.»
«Көріп алған көріктіден, көрмей алған текті артық.»
«Аяғын көріп асын іш, шешесін көріп қызын ал.»
Сымбат пен көрік
Сыртқы келбет те ескерілгенімен, дәстүрлі түсінікте шынайы сұлулықтың өлшемі — сүйіспеншілік, жарасым және ақыл-көріктің үйлесімі.
«Әркімдікі — өзіне, ай көрінер көзіне.»
«Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу; махаббаттың отына күйген сұлу.»
«Ақылына көркі сай.»
Іскерлік
Іскерлік пен еңбекқорлық — үй тірлігін ұйыстыратын, шаңырақтың берекесін арттыратын қасиет ретінде бағаланған.
«Өнерсіз қыздан без. Өнегесіз ұлдан без.»
Түйін
Қыз таңдауға қатысты дәстүрлер адам мен әулет жауапкершілігін қатар қоя отырып, тектілік пен тәрбиеге, ақыл мен ұятқа, үйлесім мен еңбексүйгіштікке айрықша мән береді.