Нейронның жүйке ұштарының тармақталуы
Сабақ тақырыбы
Жүйке жүйесінің бөлімдері (флипчарт).
Мақсаты
Жүйке жүйесінің бөлімдерін ажыратып, олардың қызметімен таныстыру және жүйке жүйесінің адам денсаулығы үшін маңызы зор екенін оқушылардың санасына қалыптастыру.
Міндеттері
- Білімділік: оқу-тәрбие үдерісіне жаңа технологияларды енгізе отырып, оқыту мен тәрбиелеудің тиімділігін арттыру, оқушылардың білім деңгейін көтеру.
- Дамытушылық: ойлау, есте сақтау, есту және көру қабілеттерін жетілдіру, сөздік қорын байыту; түрлі әдістер арқылы ой-өрісін кеңейту.
- Тәрбиелік: жүйке жүйесі бөлімдерінің маңызын түсіндіру арқылы дүниетанымды кеңейту, еңбек дағдыларын қалыптастыру және салауатты өмір салтына тәрбиелеу.
Ұйымдастыру деректері
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ
- Пәнаралық байланыс
- География, математика, қазақ тілі
- Әдіс-тәсілдер
- Баяндау, электрондық оқыту, интерактивті әдіс, сұрақ-жауап
- Оқыту формасы
- Топтық
- Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта, үлестірмелі кесте, түрлі суреттер
Сабақтың барысы
Уақыт бөлінісі
-
I
Ұйымдастыру
2 минут
-
II
Үй тапсырмасын тексеру
17 минут
-
III
Актуалдандыру
2 минут
-
IV
Жаңа сабақ
19 минут
-
V
Бекіту
3 минут
-
VI
Қорытындылау
2 минут
I. Ұйымдастыру
А) Дайындық: оқушылардың сабаққа әзірлігін тексеру, назарын сабаққа шоғырландыру.
Ә) Таныстыру: бүгінгі сабақта жүйке жүйесінің бөлімдері мен олардың қызметі қарастырылатыны хабарланады.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Барлық оқушыларға тапсырма билеттері таратылады. Төмендегі сөйлемдерді толықтыру арқылы өткен тақырып пысықталады.
Тапсырмалар (бос орындарды толтыр)
- 1. Жүйке жасушалары _______ және жүйке ұштарынан тұрады.
- 2. Дендриттер дегеніміз _______.
- 3. Аксондар дегеніміз _______.
- 4. ________________ сұр зат құрайды.
- 5. Нейронның жүйке ұштарының тармақталуы ____________.
- 6. Нейрондар сезімтал, ____________ және аралық болады.
- 7. ________________ жүйке синапсын түзеді.
- 8. ________________ (бұлшықет) синапсы түзіледі.
- 9. Егер синапс зақымдалса, ____________________.
- 10. Синапстардың бірі қоздырғыш, бірі ____________.
- 11. «Рефлекс» латын тілінен аударғанда ____________.
- 12. Рефлекс дегеніміз — ____________________.
- 13. Жүйке импульсі өтетін жол — ____________________.
- 14. Ең қарапайым рефлекс — ____________________.
- 15. Жүйке орталығы — ____________________.
- 16. Адамда жүйке жүйесі ____________________.
- 17. Бұлшықет синапсы — ____________________.
- 18. Нейрондар — ____________________.
III. Актуалдандыру
Біз жүйке жүйесінің құрылысы мен қызметі туралы түсінік қалыптастырдық. Енді жүйке жүйесінің бөлімдеріне тоқталып, олардың ағзадағы рөлін нақтылаймыз.
IV. Жаңа сабақ
Жұлын: орналасуы және жалпы сипаттамасы
Жұлын — орталық жүйке жүйесіне жатады. Ол цилиндр пішінді, омыртқа жотасының өзегінде орналасады. Ұзындығы 42–45 см, салмағы 34–38 г.
Жоғарғы шеті сопақша мимен жалғасады, ал төменгі шеті екінші арқа омыртқаға дейін созылады. Жұлынның алдыңғы және артқы бетінде ұзынынан созылған тік жүлгелер бар; олар жұлынды оң және сол жақ жартыға бөліп тұрады.
Сұр зат пен ақ зат: құрылымдық айырмашылық
Жұлынның дәл ортасында іші жұлын сұйықтығына толы жұлын өзегі болады. Өзектің айналасында пішіні көбелекке ұқсас сұр зат орналасады — бұл нейрон денелері мен қысқа өсінділерінің жиынтығы.
Сұр затты сыртынан ақ зат қоршап жатады — бұл нейрондардың ұзын өсінділерінің жиынтығы. Демек, жұлынның құрылысында ақ заты сыртында, сұр заты ішінде орналасады.
Түбірлер мен жұлын жүйкелері
Алдыңғы түбір
Қозғалтқыш жүйке талшықтарынан түзіледі.
Артқы түбір
Сезгіш жүйке талшықтарынан түзіледі.
31 жұп жұлын жүйкесі
Әр омыртқа деңгейінде екі жаққа таралады және алдыңғы мен артқы түбірлердің қосылуынан пайда болады.
Түбірлер омыртқааралық тесіктерден шығып, бірігіп аралас жұлын жүйкелерін түзеді. «Аралас» деп аталуының себебі: талшықтардың бір бөлігі қозуды орталық жүйке жүйесіне жеткізсе, екінші бөлігі қозуды шеткі мүшелерге өткізеді. Сондықтан жұлыннан тарайтын жүйкелердің құрамында сезгіш те, қозғалтқыш та талшықтар болады.
Қозудың жүру бағыты
- Орталық жүйке жүйесіне өтетін қозу тек артқы түбір арқылы өтеді.
- Орталықтан шетке қарай тарайтын қозу тек алдыңғы түбір арқылы жүреді.
Клиникалық маңызы
Егер екі түбірден шыққан жүйке талшықтары қосылатын жер жарақаттанса (кесілсе), жүйкенің сезгіштігі де, қозғалтқыш әрекеті де жойылады.
Жұлын жүйкелері қолдың, тұлғаның және аяқтың қаңқа бұлшықеттеріне таралады, қимыл-қозғалыс пен сезінуді қамтамасыз етеді.
V. Бекіту
- Сұрақтар: жаңа тақырып бойынша түсінгенін тексеру.
- «Мылқау сурет»: сурет арқылы атауларды табу және түсіндіру.
- Кестемен жұмыс: негізгі ұғымдарды жүйелеу.
VI. Қорытындылау
Сабақ соңында негізгі ұғымдар қорытындыланып, оқушылардың қатысу белсенділігі ескеріледі.
Үй тапсырмасы
- «Жүйке жүйесінің бөлімдері» тақырыбын оқу.
- Тест тапсырмаларын орындау.
Бағалау: жауаптардың толықтығы мен дәлдігіне қарай жүргізіледі.