Тірі табиғат дүниесі
Тірі табиғат дүниесі
Жер бетіндегі тіршілік ететін барлық ағзалардың (тіршілік иелерінің) жиынтығы ағзалық әлем деп аталады. Биологияда ағзалық әлемді жүйелеудің ең жоғары тобы тірі табиғат дүниесі болып саналады.
Ағзалық заттар
Нәруыз, май, көмірсу, нуклеин қышқылдары — жасушаның негізгі ағзалық (органикалық) қосылыстары.
Бейағзалық заттар
Су мен минералды тұздар — жасушада болатын бейағзалық (бейорганикалық) заттар.
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Оқушыларға тірі ағзалардың маңызы, түрлері және әр дүниенің өзіне тән ерекшеліктері туралы түсінік қалыптастыру.
Міндеттері
- Білімділік: тірі және өлі табиғат туралы ұғым қалыптастыру.
- Дамытушылық: көрнекіліктер арқылы ойлау, есте сақтау, іздену және шығармашылық қабілеттерін дамыту.
- Тәрбиелік: тірі табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және құралдар
- Типі: дәстүрлі сабақ
- Түрі: жаңа сабақ
- Әдіс-тәсілдер: түсіндіру, сұрақ-жауап
- Көрнекілігі: плакаттар, кестелер
Тірі ағзалар 5 дүниеге жіктеледі
Дүние жүзіндегі ағзалық әлем дәстүрлі түрде 5 дүниеге бөлінеді: вирустар, бытыранықтар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер және жануарлар.
Вирустар дүниесі
«Вирус» сөзі латын тілінен аударғанда «у» деген мағына береді. Вирустар — жасушасыз тіршілік құрылымдары; олардың көпшілігі тек электрондық микроскоп арқылы көрінеді.
- Тек тірі жасушаға енгенде ғана көбейеді.
- Жасушадан тыс кезде тіршілік белгілері байқалмайды, жеке бөлшек күйінде болады.
- Жасушасы жоқ болғандықтан, ядросы да жоқ.
Бытыранықтар дүниесі (прокариоттар)
Бұл дүниеге микроскоппен ғана көрінетін, жасушасында ядросы жоқ ағзалар жатады: бактериялар және көк-жасыл балдырлар (цианобактериялар).
- Жарғақшамен қоршалған күрделі органоидтары болмайды.
- Негізінен екіге бөліну арқылы көбейеді.
Саңырауқұлақтар дүниесі
Саңырауқұлақтар бұрын төменгі сатыдағы өсімдіктермен бірге қарастырылғанымен, құрылысы мен қоректену ерекшеліктеріне байланысты жеке дүние ретінде бөлінеді.
Өсімдікке ұқсас белгілері
- Орнынан қозғалып жүрмейді.
- Жасушасы тығыз қабықшамен қапталған.
- Кейбір витаминдерді синтездей алады.
Жануарға ұқсас белгілері
- Пластидтері жоқ, сондықтан ағзалық затты өзі түзбейді.
- Дайын ағзалық заттармен қоректенеді.
- Жасуша қабықшасы хитинді, қор заты жинақталады.
Қыналар
Қыналар құрылымы ерекше болғандықтан саңырауқұлақтар дүниесімен байланысты қарастырылады. Бұл — көк-жасыл балдырлар мен саңырауқұлақтардың бірегей бірлестігінен түзілген сирек кездесетін ағза.
Өсімдіктер және жануарлар дүниесі
Өсімдіктер мен жануарлар — тірі табиғаттың ірі екі тобы. Олардың ұқсастықтары да, айырмашылықтары да бар; екеуі де табиғаттың біртұтас құрамдас бөлігі.
Өсімдіктердің қоректенуі
Жасыл өсімдіктер күн энергиясын пайдаланып, ауадан көмірқышқыл газын, топырақтан су мен минералды заттарды сіңіреді. Осы бейағзалық заттардан ағзалық зат түзеді.
Жануарлардың қоректенуі
Жануарлар өсімдіктер (немесе өзге ағзалар) даярлаған ағзалық заттармен қоректенеді. Зат алмасу барысында ағзалық заттар бейағзалық бастапқы қосылыстарға дейін ыдырайды.
Қозғалу ерекшелігі
Жануарлардың көпшілігі еркін қозғалады. Өсімдіктерде белсенді қозғалу сирек, бірақ біржасушалы балдырлар қозғала алады, ал өсімдік тұқымдары жел арқылы алысқа таралады.
Өсімдік — ашыққанға қорек, тоңғанға ық, ыстықтағанға көлеңке, ауырғанға ем, қорыққанға пана, тұншыққанға ауа беріп, тіршілікті асырап-сақтайтын табиғи тірек.
Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері
Тірі ағзаларға ортақ басты белгі — олардың жасушадан құралуы (вирустарды қоспағанда). Жасушада ядроның болуы да, болмауы да мүмкін.
- зат алмасу
- қоректену
- тыныс алу
- қажетсіз заттарды бөлу (зәр шығару)
- тітіркенгіштік
- қозғалу
- көбею
- өсу
- даму
- тіршілігін тоқтату (өмірлік циклдің аяқталуы)
Ағзалық тіршілік әлемін жіктеу
Жер бетіндегі тірі ағзалар жасушалық ұйымдасуына қарай үш ірі топқа бөлінеді: жасушасыз (вирустар), ядросыз (прокариоттар) және ядролы (эукариоттар).
Жасушасыздар
Вирустарға тән: жасушасы жоқ, тірі жасушадан тыс көбеймейді, ядросы болмайды.
Ядросыздар (прокариоттар)
Бактериялар мен цианобактериялар: мембранамен қоршалған органоидтары жоқ, оқшауланған ядросы болмайды, көбіне екіге бөліну арқылы көбейеді.
Ядролылар (эукариоттар)
Саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар: ядро екі қабатты жарғақшамен қоршалған; ядрошық, хромосомалар және жарғақты органоидтар болады.
Бекіту және қорытынды
«Суреттер сөйлейді» тапсырмасы
Суреттердегі тірі ағзаларды атап, олардың өзіне тән белгілерін сипаттаңыз. Әр ағзаның табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын түсіндіріңіз.
Қорытынды идея
Табиғат ағзалық және бейағзалық бөліктерден тұрады, ал тірі ағзалар — өзара байланысқан біртұтас жүйенің негізі.
Тәрбиелік мәні
Табиғатта артық немесе қажетсіз ағза болмайды; әр түр экожүйеде белгілі бір қызмет атқарады. Сондықтан тірі табиғатты қорғау — ортақ жауапкершілік.
Үй тапсырмасы
- §1. «Тірі табиғат дүниесі» тақырыбын оқу.
- Тақырып соңындағы сұрақтарға жауап беру.
- Кесте толтыру (дүниелерді және негізгі белгілерін салыстыру).
Бағалау
Сабақтағы белсенділік, сұрақтарға жауап беру сапасы және тапсырмаларды орындау деңгейі бойынша бағаланады.