Бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушылары және олардың қызметтері.
Бағалы қағаздар нарығындағы кәсіпқой қызмет түрлері
Төменде бағалы қағаздар нарығында кеңінен қолданылатын кәсіпқой қызмет түрлері келтірілген. Әр қызмет түрі нарық қатысушылары арасындағы міндеттерді нақты бөліп, тәуекелді азайтуға және есепке алу тәртібін біріздендіруге көмектеседі.
Брокерлік қызмет
Келісімшарт, тапсырыс немесе комиссия шарты негізінде клиенттің есебінен және оның мүддесі үшін брокердің бағалы қағаздармен азаматтық-құқықтық операциялар жүргізуіне байланысты қызмет.
Дилерлік қызмет
Кәсіпқой қатысушының бағалы қағаздармен өз атынан және өз есебінен азаматтық-құқықтық операциялар жүргізуіне байланысты қызмет.
Депозитарлық қызмет
Бағалы қағаздар иелерінің құқықтарын есепке алу және растау, сондай-ақ осы бағалы қағаздармен операциялар жүргізу барысындағы техникалық қамтамасыз етуге байланысты қызмет.
Орталық депозитарий
Орталық депозитарий бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелерді орындауға байланысты процестерді ұйымдастырып, тәуекелдерді төмендету мақсатында құрылады.
Қазақстан Республикасының Орталық депозитарийі депозитарлық қызметті жүзеге асыру үшін лицензия алған. 1997 жылғы 19 қыркүйекте Қазақстан қор биржасында Орталық депозитарийдің қатысуымен алғаш рет сауда жүргізілді.
Клирингтік қызмет (өзара талаптар мен міндеттемелерді анықтау)
Клирингтік қызмет — тараптардың өзара талаптарын есепке алу және міндеттемелерін айқындау бойынша қызмет көрсету.
Клирингті жүзеге асыруға лицензия Қазақстан Республикасының Ұлттық банкімен, Қазақстан Республикасының бағалы қағаздар жөніндегі уәкілетті органымен келісім бойынша беріледі.
Бағалы қағаздар портфелін басқару
Бағалы қағаздар портфелі иелерінің жекелеген құқықтарын жүзеге асыруға байланысты басқарушының қызметі.
Бұл қызмет басқарушының өкілеттігі мен құзыретінің шегі нақты айқындалатын шарт негізінде жүзеге асырылады.
Регистраторлық қызмет (ұстаушылар тізілімін жүргізу)
Белгілі бір күнге бағалы қағаздардың меншік иесін айқындауға мүмкіндік беретін деректерді жинау, тіркеу, өңдеу, сақтау және беру жөніндегі қызмет.
Жүйелік талап
Тізілім жүйесі бағалы қағаздар ұстаушылар тізіміне өзгерістер енгізуді қажет ететін барлық фактілердің сақталуын және есепке алынуын қамтамасыз етуге тиіс.
Қолданылу аясы
Тізілімді жүргізу, әдетте, құжаттандырылмаған нысанда шығарылған атаулы бағалы қағаздар бойынша жүзеге асырылады.
Эмитенттің дербес жүргізу құқығы
Егер бағалы қағаздарды ұстаушылар саны 500-ден аспаса, эмитент өзі шығарған бағалы қағаздар ұстаушыларының тізілімін дербес жүргізуге құқылы.
Кастодиандық қызмет
Банктердің және банктік емес қаржы ұйымдарының клиенттер сеніп тапсырған бағалы қағаздары мен ақша қаражаттарын сақтауды және есепке алуды қамтамасыз ету жөніндегі қызметі.
Қорытынды
Кәсіпқой қатысушылардың әрқайсысы — брокер, дилер, депозитарий, клиринг ұйымы, портфель басқарушысы, регистратор және кастодиан — бағалы қағаздар нарығындағы сенімділік пен ашықтықты күшейтетін өз функциясын атқарады.