Бурабайдай жер қайда

Ертедегі аңызда бұл өңірде данышпан ақ түйе сұлу бура өмір сүргені айтылады. Ол Көкшетаудың бөктерінде жайылып, мөлдір көл мен орман бұлақтарынан су ішеді екен. Қауіпті сезсе, шыңға көтеріліп, елге белгі беретін көрінеді.

Бірде ханның мақтаншақ Қасым атты ұлы бураны жүрегінен садақпен жаралайды. Бураның мұңды үні жартастарды жаңғырықтырып, қаны қасиетті көлге ағады. Суатқа жете алмаған бура жантәсілім етіп, тасқа айналады. Содан бері Көкшенің жанындағы үлкен тау Бурабай атанып кеткен.

Оқжетпес — Бурабайдың ең көрікті жерлерінің бірі. Кейбіреулер жартас пішінінен еңкейген кемпірдің сұлбасын көреді, алайда ол бейне бәріне бірдей байқала бермейді.

Шоқан Уәлиханов Оқжетпес туралы 15 аңыз жинаған. Аңыздардың бірінде Көкше тауы Үш әпке жартасы мен олардың ағасы Оқжетпесті туған жерді қорғаған рухани символ ретінде сипаттайды: жау шапқыншылығы кезінде олар соңғы күштері таусылғанда тасқа айналып, жаудың жолын бөгеген.

Жұмбақтас — су бетіндегі ерекше тас арал. Аңыз бойынша, алыстан қарасаң шашы желбіреген жас қыздың бейнесін елестетеді, ал жақындаған сайын бейне біртіндеп өзгеріп, данышпан қарияның кейпіне ұқсайды.

Бұл — әйел тағдырының, жай таппаған жанның символы. Қаншалықты алыс болса — соншалықты жас, қаншалықты жақын болса — соншалықты кәрі көрінеді. Өмірдің пәлсапасы да осы тұста аңғарылады.

Тағы бір аңыз Абылай хан дәуіріне жетелейді: жеңістен кейінгі олжаның ішінде жас сұлу қалмақ қызы болады. Қызға таңдауды өзі жасауға мүмкіндік беріледі. Ол Оқжетпестің үстіне шығып, ақ орамал байлап, орамалға кім жебе тигізсе — соған жар болатынын жариялайды. Алайда ешкім шыңға жебе жеткізе алмайды. Кейін қыз Көгілдір шығанаққа секіріп, мәңгілік азаттықты таңдайды. Содан соң көл ортасында Жұмбақтас пайда болған деседі.

Көкшенің баурайында күн сәулесіне шомылып тұратын кең жазық бар — ол Абылай хан жазығы. Аңыз бойынша, халық Абылай ханды осы жерде ақ киізге көтеріп, хан көтерген. 2004 жылы мұнда төбесінде алтын күн мен бүркіті бар биік обелиск орнатылды. Жергілікті жұрттың айтуынша, Сәкен Сейфуллин дәл осы маңда әйгілі «Көкшетау» поэмасын жазған.

Абылай хан жазығынан Ақылбай өткеліне (Бақалшық) қарай жүрсең, шамамен 500 қадам өткеннен кейін оң жақтағы қарағай арасынан жартасты көруге болады. Тас бөктерімен көтеріліп, айнала жүрсең — үлкен үңгірге тап боласың.

Аңыз бойынша, мұнда атаман Астафовтың қызы мен батыр әрі әнші Балуан Шолақ жасырынған. Екі ғашық қайғылы жағдайда қаза тапқан деседі. Туристер еске алып, кейде шырақ жағады. Дегенмен бұл — болжам ғана; нағыз Махаббат үңгірі әлі табылмаған деген дерек те бар.

Айнакөлге апаратын қысқа жол Қарағай шипажайы маңынан өтеді. Орманға кіреберісте қысқа сақалды, ұзын шашты адамның басын елестететін тас бар. Бұл — Әулие Қасен.

Аңызға сенсек, Қасен (Хасан) есімді емші шөп, тамыр, жидек пен гүлдерден емдік қайнатпа, жақпамай, ұнтақ жасап, адамдарды емдеген және ешқашан ақы алмаған. Өмірден өтер сәтте халық қоштасқысы келіп жиналғанда, Қасен терең тыныстап, көзін жұмып, жерге иығын тигізіп, тасқа айналған дейді.

Ел қорғаған жас батыр осы өңірде өмір сүрген екен. Бірде ауылға жоңғарлар шабуыл жасап, халық сасып қалады да, батырға жаумен жалғыз айқасуға тура келеді. Шайқас ұзаққа созылып, батыр көзінен айырылып, құлағы керең болады. Әл-дәрмені таусылғанда арқасымен құлап, жаудың жолын бөгеп, тасқа айналып қалған деседі.

Жергілікті халық ай толған түндері тау үстінен көгілдір сәуле көрінеді дейді.

Бұл үңгір халық батыры, ұлт-азаттық қозғалыстың көшбасшысы, соңғы қазақ ханы Кенесары Қасымұлының құрметіне аталған. Ұлы Абылайдың немересі Кенесары Бурабай шатқалында туып-өскен. Аңызда ол жасағымен бірге сәтті аңшылықтан соң үңгір етегіне жиі түнеуге келіп отырғаны айтылады. Мұнда Кенесары ханға арналған мемориалдық тақта орнатылған.

...Бурабайдай жер қайда?!