Қазақша рефераттар

Түйсіну бөлімінде сабақты бекіту

Сабақтың тақырыбы

Бензолдың алынуы және қолданылуы.

Мақсаты

  • Бензолдың құрылысы, физикалық және химиялық қасиеттері туралы білімді жүйелеу.
  • Бензолды алу жолдары мен қолданылуы туралы түсінікті кеңейту.
  • Гидрлеу, нитрлеу және дегидрлеу реакциялары бойынша білімді дамыту.
  • Өзіндік жұмыс дағдыларын қалыптастырып, ұйымшылдық пен адамгершілікке тәрбиелеу.

Ұйымдастыру және ресурстар

Көрнекілігі
Тірек-сызба, тест, химиялық диктант, суретпен жұмыс және қосымша тапсырмалар.
Технология
Дамыта оқыту.
Әдісі
Баяндау, сұрақ-жауап, тәжірибелік талқылау.
Пәнаралық байланыс
Биология, әдебиет, физика, география және өмірмен байланыс.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.

Ой толғаныс: үй тапсырмасын тексеру

Үй тапсырмасы фронтальды сұрақтар және суретпен жұмыс арқылы сұралады. Мақсат — негізгі ұғымдарды еске түсіріп, жаңа тақырыпқа логикалық көпір құру.

Фронтальды сұрақтар

  1. 1) Ароматты көмірсутектер дегеніміз не?
  2. 2) Ароматты көмірсутектердің халықаралық атауы қалай аталады?
  3. 3) Бензолды ең алғаш зерттеген кім? Қай жылы?
  4. 4) Бензолдың физикалық қасиеттері қандай?
  5. 5) Бензол молекуласындағы көміртегінің барлық атомдары қандай күйде болады?
  6. 6) Бензолдың құрылымдық формуласындағы шеңбер нені көрсетеді?
  7. 7) Гидрлеу реакциясы дегеніміз не?
  8. 8) Нитрлеу реакциясы дегеніміз не?

Суретпен жұмыс (көмір тақырыбы)

Суреттегі нысанды сипаттап, көмір мен көміртек туралы бастапқы білімді нақтылау.

  1. 1) Көмір туралы не білеміз?
  2. 2) Көміртектің аллотропиялық түрлері қандай?
  3. 3) Көмірді алғаш кім ашты?
  4. 4) Көміртек элементіне сипаттама бер: металл ма, әлде бейметалл ма? Валенттілігі қандай?
  5. 5) Көміртектің қолданылуын ата.

Мағынаны тану: бензолды алу көздері

Суретпен жұмыс барысында көмірге тоқталдық. Өнеркәсіпте ароматты көмірсутектерді алудың маңызды көздерінің бірі — тас көмірді кокстеу. Кокстеу процесі зертханада да, өндірісте де жүргізіледі.

Кокстеу тәжірибесінің бақылаулары

Егер тас көмірді ауа жібермей темір түтікте қыздырсақ, біраз уақыттан кейін газ бен будың бөлінгені байқалады. Түтікте жағымсыз иісті смола түзіледі, оның үстінде аммиак еріген су (аммиакты су) жиналады. Тәжірибе соңында темір түтікте кокс қалады. Жиналған газ жақсы жанады — оны кокс газы деп атайды.

Негізгі өнімдер

  • Кокс
  • Тас көмір смоласы
  • Аммиакты су
  • Кокс газы

Осы өнімдерді өңдеу арқылы кейіннен бензол алынады.

Элементтік құрамы (кокстеу өнімдері бойынша)

Элемент Үлесі, %
C 86,5–96,5
O 0,3–0,4
S 0,5–1,5
H 0,2–1,5
N 0,4–2,0

Ескерту: берілген пайыздық аралықтар бастапқы шикізат пен процесс шарттарына тәуелді болуы мүмкін.

Бензолдың өнеркәсіптік маңызы

Түзілген бензол — химия өнеркәсібі үшін бағалы шикізат. Одан дәрі-дәрмек, бояғыш заттар, қопарғыш заттар, анилин, пластмасса және хош иісті заттар алынады.

Мұнай мен көмір — химия өнеркәсібінің негізгі шикізаты. Олардың қорлары халық шаруашылығын химияландыруда маңызды рөл атқарады.

Қазақстандағы шикізат ресурстары: қысқаша шолу

ХХ ғасырдың екінші жартысында мұнай мен газ негізгі қуат көздеріне айналды. Қазақстан аумағындағы көмірсутек қорлары мен өндіріс көлемі ел экономикасы үшін стратегиялық мәнге ие.

Мұнай-газ туралы деректер

  • Мұнай қоры: шамамен 140 млрд тонна (мәтіндегі дерек).
  • Жылдық өндіріс: 32 млн тоннадан астам (мәтіндегі дерек).
  • Газ қоры: 149,5 млрд м³ (мәтіндегі дерек).

Каспий маңы аймағы ел үшін аса маңызды. Мұндағы мұнай қоры 6–12 млрд тоннаға дейін жетуі мүмкін деген болжам келтіріледі.

Көмір туралы деректер

  • Республикада 500-ге жуық тас және қоңыр көмір кен орны бар.
  • Көмір өндіру деңгейі 130 млн тоннадан аса бастағаны айтылады.
  • Қарағанды көмір бассейні — ірі бассейндердің бірі.

Қазақстан көмірі Орта Азия мен Оңтүстік Оралды кокс және энергетикалық отынмен қамтамасыз етеді, сондай-ақ бірқатар елдерге экспорттала бастады.

Тас көмір қалай пайда болады?

Шамамен 300 млн жыл бұрын қырықжапырақтектес ормандарды су басып, аймақ батпаққа айналған. Биіктігі 40 метрге дейін жеткен ағаштар құлап, лайға батқан. Үйінді астындағы қысым органикалық қалдықтарды нығыздап, оттегінің қатысуын шектеген. Соның нәтижесінде ұзақ геологиялық уақыт ішінде органикалық заттар өзгеріп, тас көмір түзілген.

Бензолды ароматты емес көмірсутектерден алу

Химиктер бензолды ароматты емес көмірсутектерден алу жолдарын да тапқан. Академик Н. Д. Зелинский платина мен палладийді катализатор ретінде қолдана отырып, циклогексаннан бензолдың жеңіл түзілетінін көрсеткен.

Дегидрлеу идеясы

Реакцияның кері бағытта жүрмеуі үшін бөлінген сутегіні бөлек ыдысқа жинау ұсынылады.

Теңдеу (жалпы түрі)
C6H12 → C6H6 + 3H2 (Pt немесе Pd, t°)

Бензолдың қолданылуы

Негізгі бағыттар

  • Нитробензол: еріткіш және бояғыш заттар өндірісінде аралық өнім.
  • Гексахлорциклогексан: зиянкестерді жоюға арналған күшті улы зат ретінде қолданылған.
  • Гексахлорбензол: қара күйеге қарсы бидай және қарабидай тұқымын дәрілеуде қолданылған.
  • Гексахлорбензол: дәндерді зиянкестерден қорғауға арналған уландырғыш ретінде қолданылған.

Қауіпсіздік ескертпесі

Бензол және кейбір хлорорганикалық туындылар уытты болуы мүмкін. Мектеп жағдайында заттармен жұмыс қауіпсіздік техникасын қатаң сақтауды талап етеді.

Білімді тиянақтау: есептер мен тапсырмалар

Есептер

  1. 1) Лабораторияда 25 л ацетиленнен 16 г бензол алынды. Осы реакция бойынша түзілуі тиіс мөлшердің қанша пайызы алынған? (№ 18–10, 162-бет)
  2. 2) Берілген химиялық өзгерістерді қандай тәсілдермен жүзеге асыруға болады?

Оқулықпен жұмыс

3-жаттығу, 67-бет.

Класс атауы Жалпы формула
Алкандар CnH2n+2
Алкендер CnH2n
Алкиндер CnH2n-2
Арендер CnH2n-6
Циклопарафиндер CnH2n
Алкадиендер CnH2n-2

Мақалды аяқтаңыз

  1. 1) Доссыз өмір — сөнген көмір.
  2. 2) Аз сөз — алтын, көп сөз — күміс.
  3. 3) От көмір жейді, тот темір жейді.
  4. 4) Сүт көп, көмір аз.
  5. 5) Мылтық сырты сұлу темірдей, ұстаның қасы қара көмірдей.
  6. 6) Темірші көміршіге үйір.

Химиялық диктант

  1. Затқа сутегі қосыла жүретін реакциялар гидрлеу реакциясы деп аталады.
  2. Бензолға азот қышқылымен әсер етсе, сутек орнын басады. Бұл реакция нитрлеу реакциясы деп аталады.

Түйсіну: сабақты бекіту сұрақтары

Қайталау сұрақтары

  1. 1) Бензол қайдан алынады?
  2. 2) Тас көмірді кокстегенде қандай негізгі өнімдер түзіледі?
  3. 3) Циклогексаннан бензол алудың реакция теңдеуін жазыңыз.
  4. 4) Бензолдың молекулалық формуласы қандай?
  5. 5) Бензолдың қолданылуын атаңыз.

Шығармашылық тапсырма

Көміртек элементіне байланысты өлең шумақтарын құрастырып, оны периодтық жүйе бойынша сипаттаңыз (орны, тобы, периоді, валенттілігі және негізгі қасиеттері).

Қорытынды бөлімде оқушылардың жауабы бойынша бағалау жүргізіледі, соңында үй тапсырмасы беріледі.