Қазақша рефераттар

Қызың өссе, Қызы үлгілімен ауылдас бол

Мақсаты

Оқушыларды адамгершілікке, имандылыққа, парасаттылыққа және білімділікке тәрбиелеу; ұлттық-рухани құндылықтарды қадірлеуге баулу.

Көрнекілігі

  • Нақыл сөздер
  • Суреттер мен иллюстрациялар
  • Слайдтар

Барысы

  1. 1Мұғалімнің кіріспе сөзі
  2. 2Бата ұғымының түп-төркіні
  3. 3Тілек айту, бата түрлері
  4. 4Тыйым сөздер
  5. 5Қорытынды

Кіріспе сөз

Құрметті ұстаздар, оқушылар және қонақтар! Бүгінгі ашық тәрбие сағатында имандылық, мұсылмандық дүниетаным, Аллаға құлшылық ету, сондай-ақ күнделікті өмірдегі әдеп пен тәрбие мәселелері сөз болады.

Қазіргі таңда адамзат баласы түрлі қиындықтарға тап болып отыр. Рухани тәрбие әлсіреген жерде қоғамдық жауапкершілік те босаңдайды. Ислам адам өмірін сақтауға, денсаулықты қорғауға, өз-өзіңді құрдымға кетіруден тыйылуға шақыратын, өмір салтын жүйелі түрде қалыптастыратын ілім ретінде қарастырылады.

Ислам адамға қайырымдылық пен жамандықтың ара-жігін айқын танытып, дұрыс өмір сүру, дұрыс тамақтану, бала тәрбиесі, әйелді құрметтеу, киіну мәдениеті және қоғамдық қатынас сияқты маңызды сұрақтарға бағыт-бағдар береді.

Осыған орай, бүгінгі кездесуімізге аудан мешітінің бас имамы Шымпаев Жеңіс ағай арнайы қатысып отыр.

Тақырыпқа арналған шумақ

Имандылық жарасады ұл-қызға,

Бұл тақырып толы екен мазмұнға.

Насихаттап имандылық бастауын,

Өнегелі тәлім берер ұл-қызға.

Балалар, сынып сағатымызды бастайық. Өлең оқып, ән айтып, «Әдептілік әліппесін» ардақтап, «Иманды бол!» деген ортақ ұранды жүрекке түйейік.

Мақал-мәтелдер: әдеп пен иман айнасы

Халқымыздың ауыз әдебиеті — бай мұра. Аталарымыз тобықтай түйінді бір-екі ауыз сөзге сыйғыза білген. Сол даналықты жалғастыру — ұрпақ алдындағы міндет.

  • Ұлың өссе — ұяттымен ауылдас бол. Қызың өссе — қылықтымен ауылдас бол.
  • Бала тәрбиесі — бесіктен.
  • Өзек қуа ағады өзен судың саласы; алыстан сәлем береді әдепті елдің баласы.
  • Әдептілік, ар, ұят — адамдықтың белгісі.
  • «Сіз» деген — әдеп, «Біз» деген — көмек.
  • Бар — барын жейді, ұятсыз — арын жейді.
  • Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.
  • Сыйға — сый, сыраға — бал.
  • Ұят жүрген жерде абырой төгілмейді; абырой бар жерде ар шапан сөгілмейді.
  • Әдепсіз бала — ауыздықсыз атпен тең; ақылды қария — жазып қойған хатпен тең.
  • Ар қайда болса — ұят сонда.
  • Әдептің не екенін әдепсіз адамды көргенде ұғарсың.
  • Аға әдепті болса — іні әдепті; апа әдепті болса — сіңлі әдепті.

Имандылық туралы түсінік

Халқымыз бала тәрбиесіне, жалпы адам тәрбиесіне ерекше мән берген. «Иман» сөзі араб тілінен аударғанда «сенім» ұғымын білдіреді. Уақыт өте келе бұл ұғым қазақтың дүниетанымында әдептілікпен, адамгершілікпен сабақтасып, әлеуметтік мінез-құлық өлшеміне айналды.

Өмір заңдылықтарына айқын сеніммен қарап, адамгершілік міндеттерді бұлжытпай орындайтын ақ ниетті, адал жүректі, көпшіл жанды — иманды адам дейміз.

Иманды адамның сипаты

  • Айналасына жақсылық ойлайды, мейірім мен жанашырлық танытады.
  • Әркімге әдеппен, ізетпен, инабаттылықпен қарайды.
  • Әділетті, шыншыл болуға ұмтылады.
  • Қонақжайлық, кеңпейілдік, көпшілдік сияқты қасиеттерді сақтайды.

Имандылық дәстүрін қастерлеу, иманды адам болу — кісілік борыш. Иманы кәміл адам мейірімді келеді. Мейірімділік — адам бойындағы ең асыл сезімдердің бірі: ата мейірімі, әке мейірімі, ана мейірімі, отбасындағы өзара шапағат — адамгершіліктің биігі.

Бата: түп-төркін және тәрбиелік мән

Өлеңнен үзінді

Сабағымызды «Ақ бата» деп атадық,

Үлкендерден жүрейік деп бата алып.

Ақ батамыз бастайды екен ақ жолға,

Шалыс басып кетпесін деп шатасып.

«Бата» ұғымының түп-төркінін таратар болсақ, халықтық бата-тілек сөздерінің бастауы Құрандағы «Фатиха» сүресімен сабақтасып түсіндіріледі. Бата — жас ұрпақты әдепті, сабырлы, зерделі, арлы болып өсуге баулиды; дәулетті, бақытты, кешірімді болуды тілейді.

Бата — қазақ арасында адамдардың бір-біріне деген ықыласын, адал ниеті мен ізгі тілегін білдіретін, тәрбиелік мәні зор дәстүрлі рәсім.

Бата түрлері: өмірдің әр сәтіне арналған тілек

Дастархан батасы

Дастарханың мол болсын, абыройың зор болсын!

Дастарханың тоқ болсын, уайым-қайғы жоқ болсын!

Берейін бата асыңа, амандық берсін басыңа.

Еңбек етсең ерінбей, дәулет келер қасыңа.

Мынау тұрған балаңыз, батыр болсын жүректі.

Соғым батасы

Соғым шүйгін болсын, қазаның тоқ болсын, уайым жоқ болсын.

Дастархан кең болсын, бала-шағаң ер болсын.

Бізге бергенің есесін берсін, есесіне Тәңірі бірнешесін берсін!

Көші-қон батасы

Көштерің көлікті болсын, жолдарың көрікті болсын.

Қоныстарың құтты болсын, босағаларың мықты болсын.

Ауру-сырқаудан аман болыңдар.

Бастарыңнан айырылмас бақ қонсын, мейірбанды Алла сендерге жар болсын!

Ұлысқа арналған бата

Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын, қайда барсаң да жол болсын!

Ұлыс береке берсін, пәле-жала жерге енсін.

Елге шуақты болсын, өзен суатты болсын, ерлер қуатты болсын!

Қайғы-уайым жоқ болсын, қуаныштарың көп болсын!

Жас жұбайларға берілетін бата

Уа, екі жас, екі жас, сізге тілек-ықылас.

Бақыт қонсын басыңа, өле-өлгенше арылмас.

Мінез берсін тарынбас, өкпе берсін қабынбас.

Жүрек берсін жарылмас, тыныс берсін тарылмас.

Бейбітшілік күн берсін, ата-анаңды сағынбас!

Әскерге аттанатын азаматқа берілетін бата

Мәнісін ұқ батаның, борышыңды өте Отанның.

Аман барып, сау қайт! Берсін жолдың төтесін.

Абыроймен өтелсін жарым жылдық міндетің.

Шыныға бер болаттай, елге жауды жолатпай.

Қатаң сақта тәртіпті, тура жүрген сағаттай.

Тыйым сөздер: тәртіп пен тазалық мектебі

Адамгершілік тәрбиесінде тыйым сөздердің орны ерекше. Олар қоршаған ортаны қадірлеуге, қатігездік пен көргенсіздіктен аулақ болуға, обал-сауапты айыра білуге баулиды.

Өсиетке айналған ережелер

  • Аш адамға көмектес.
  • Аурудың халін сұра.
  • Қарызға батқан жанға қол ұшын бер.
  • Кездескенде бірінші болып сәлем беру — имандылық белгісі.
  • Иманның көркі — сабыр мен кеңпейіл.
  • Әйел-анамен сыпайы сөйлесу — құрметтің өлшемі.
  • Тағамды табақтың шетінен алып же: береке — ортасында.
  • Біреуге зиян келтірме және өзіңе зиян келтіруге жол берме.

Тыйым сөздерден мысалдар

Нанды аяққа баспа.

Анаңа қатты сөйлеме.

Малды басқа ұрма.

Адамға қарап түкірме.

Біреуге қару кеземе.

Пышақтың жүзін жалама.

Күлді шашпа.

Құдыққа түкірме.

Ағынды суға кір жума.

Шашты аяқ астына тастама.

Мойныңа белбеу салма.

Кешке қарай көңіл сұрама.

Мұндай тыйымдар тазалыққа, ұқыптылыққа, табиғатты қастерлеуге және сақтыққа тәрбиелейді.

Ұят туралы ой: мінездің таразысы

Өлеңнен үзінді

Имандылық — ізет, деп,

Иманды нық күзет, деп,

Ұяттан ол безіпті —

Ұят одан шеттепті.

Ұятсызда сабыр, ой,

Болмас ақыл, абырой.

Имандылық тәрбиесі және дәстүр сабақтастығы

Имандылық — бала тәрбиесінің ең басты қайнар бұлағы. Тәрбиені рухани негізден бөлек қарастыру қиын. Жаһандану кезеңінде кейбір жастардың әдепсіз әдеттерге бой алдыруы, ұлттық құндылықтарға немқұрайлы қарауы — имандылық тәрбиенің әлсіреуінен де туындайды.

Төл дінімізге қайта бет бұру, рухани құндылықтарды алдыңғы қатарға қою қоғамда жиналған талай мәселенің шешіміне жол ашады. Асыл дініміз нәресте дүниеге келген сәттен бастап, ер жеткенге дейін қандай тәрбие беру керектігін нақтылаған. Оны ата-бабамыз салт-дәстүрмен біте қайнастырып ұстанған.

Нәресте дүниеге келгенде орындалатын игі амалдар

  • Сүйінші сұрау, қуанышты бөлісу.
  • Нәрестенің оң құлағына азан, сол құлағына қамат айту (мұстахаб амал).
  • Сәбиге ізгі тілек айтып, бата беру.

Азан сөздері арқылы имандылыққа шақырған мағына жүрекке ерте сіңеді деген түсінік бар; бұл — рухани тәрбиеге бастайтын жолдың бірі.

Бата үлгісі 1

Мен бір бата берейін,

Берілгенде бата не дейін.

Әуелі Құдай оңдасын,

Еш жамандық болмасын.

Ата-баба әруағы

Әрқашанда қолдасын.

Бата үлгісі 2

Сүйкімді бол,

Өнерге-білімге икем бол.

Бәйтеректей бойшаңдап,

Өркенді бол, өрелі бол.

Жақсы жолды таңда,

Жаман тәлім алма.

Бабалардың дәстүрін жаңғыртып, жалғастыр.

Тәрбие сағатының соңында ән шашу ұсынылады: балаға берілген ақ батадай, өнері мен білімі қатар жүрсін деген ниет.

Қорытынды тілек

Қасыңда жақсы көрген көршің болсын,

Көршің жақсы болса — бейне төркін.

Ағайын, туған-туыс, жекжаттарың,

Баршасы сау-саламат өсіп-өнсін!