Асан қуанып жұмыртқаны алайын деп еді, Үсен алдырмай
Ұқсата білген ұтады!
Мақсаты
Әлеуметтік мәні бар, жауапкершілігі жоғары тұлғаны қалыптастыру. Шығармашылық тапсырмалар арқылы оқушының ойлауын жетілдіру, қабылдаған шешімінің нәтижесін бағалай білуге үйрету, өз қадірін сақтауға, еркін пікір айтуға баулу.
Әдісі мен құралдары
- Әдіс: ой қозғау, пікір алмасу
- Көрнекілік: интерактивті тақта, нақыл сөздер
Нақыл сөздер
«Балаларға өнер-білім бұлағы берілсін, сұлу мінез әр өнермен өрілсін.»
«Жас кезінде білім берсең қалай да, өсе келе қолы жетер талайға.»
«Бала — басты байлығымыз, ал ең асылымыз — оның тәрбиесі.»
«Бала нені білсе жастан, ұядан — өле-өлгенше соны таныр қиядан.»
Кіріспе: Дәстүрдің жалғастығы
Жас ұрпақ дәстүрде жинақталған құндылықтар арқылы ата-бабадан қалған материалдық және рухани мәдениетке мұрагер болады. Халқымыздың «Ата салған жол бар, ене пішкен тон бар», «Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» деген сөздері — бұрыннан қалған жөн-жосық пен әдет-ғұрыпты басшылыққа алудың маңызын білдіреді.
Түбірлі мәселені шешерде түп атадан келе жатқан жолды ұстауды еске салатын мақал-мәтелдердің ұрпақтан ұрпаққа ұмытылмай жетуі — дәстүрдің өзі. Халық осындай жалғастықты зор мұрат санайды.
Негізгі бөлім: Асан мен Үсен оқиғасы
Төмендегі үзінді арқылы оқушылардың ойлауын, байқағыштығын және шешім қабылдауын талқылауға болады.
Оқиға желісі (үзінді)
Асан — байдың баласы, Үсен — жарлының баласы. Екеуі құрдас еді. Бір күні ел көшкенде, қыр астында ойнап жүріп ескерусіз қалып, жұртта қалып қояды. Үйге қарай келсе, ауыл жоқ, бос жұрт қана жатыр. Асан айқайлап жылай бастайды. Үсен ойланып тұрып: «Жылағанмен ештеңе өнбейді. Көшкен ауылды іздеп табайық» дейді.
Үсен жолға қажет болады деп жұртта қалған заттарды жинайды: бір көзі сынған ине, пышақтың сынығы, бір уыс қыл. Сосын жұртты айнала жүгіріп жүріп, көштің кеткен сүрлеуін тауып, сонымен жүріп кетеді.
Біраз жер өткен соң сүрлеу екіге айырылады. Асан тағы жылайды: «Енді қайсысына түсеміз?» Үсен жерді байқап, бүгін жүрген көштің ізі бар, малдың жас тезегі көрінетін сүрлеуді таңдайды.
Жолда бір үйрек ұшып, көп ұзамай қонады. Үсен оның отырған жерін сипалап жүріп алты жұмыртқа табады. Асан жұмыртқаны алмақ болады, бірақ Үсен: «Ұзақ жүріп қалсақ, азық керек болады. Үйректі де ұстап алайық» дейді. Ол әкесінен көргенін айтып, қылдан тұзақ құрып, үйректі ұстайды да, пышақ сынығымен бауыздайды.
Көп ұзамай өзенге жетеді. Сусындарын қандырады, енді тамақ пісіру керек, бірақ от жоқ. Үсен шақпақ тасты пайдаланып от жағып, жұмыртқаны пісіріп, үйректі отқа қақтап жейді.
Кейін Асан суда балық көріп, балық аулауды ұсынады. Үсен инені отқа қыздырып, қармақ жасайды.
Кеш түсіп, ымырт жабылғанда жол көрінбей қалады. Балалар қорқады. Үсен сыр білдірмей, «Енді жүрсек адасамыз» деп тоқтап, тезек теріп от жағады. Асан ұйықтап қалады.
Таң атқанда қайта жолға шығады. Сәскеге дейін жүріп, бір қатаң шоқаттау жерге түсіп, бағыттан жаңылады. Сол кезде алыстан бір биік қырдың үстінде үлкен мола көрінеді. Үсеннің есіне әкесінің сөзі түседі: «Далада жүріп адассаң, молалы жерде су болады; сулы жерде ел болады». Сол ақылмен молаға қарай бет алады.
Молаға жақындағанда қаңқылдаған қаздың даусы естіледі. Үсен жақында көл барын ұғады, өйткені қаз сусыз жерді мекен етпейді. Қырға шықса, төменде үлкен көл, маңайы малға толы. Бір шетінде түйелер жатыр. Балалар төмен түсіп жүгіріп барса — өз ауылдарының малы. Малшылар көріп қуанып, біреуі сүйінші сұрауға шауып кетеді, өзгелері балаларды атқа мінгізіп ауылға алып қайтады.
Ой қозғау сұрақтары
- Үсен «жылағанмен ештеңе өнбейді» дегенде нені меңзеді?
- Жұртта қалған ине, пышақ сынығы, қыл қандай жағдайда пайдаға асты?
- Екі сүрлеудің қайсысын таңдады, таңдауға қандай белгі себеп болды?
- Түнде тоқтаудың қауіпсіздік тұрғысынан маңызы қандай?
- Әкесінің «мола — су, су — ел» деген ақылы неліктен өміршең?
Мағынаны тану
Бұл әңгімеден түйетін ой: Үсен — байқағыш, сабырлы, және ең бастысы ақылды іске асыра алатын бала. Ол әкесінің айтқанын есінде сақтап, қиын сәтте дұрыс шешім қабылдай білді.
Үсен қолына түскен әр затты ұқсата білді: ине — қармаққа, қыл — тұзаққа, пышақ сынығы — қажет құралға айналды. Яғни ұту — тек табуда емес, тапқанды орнымен пайдалануда.
Топтық жұмыс және шығармашылық бөлім
Мақал-мәтел
Топтар тақырыпқа сай мақал-мәтелдер айтып, олардың мағынасын бүгінгі өмірмен байланыстырады.
Сахналық қойылым
Әңгіменің кез келген тұсынан көрініс қойып, кейіпкерлердің мінезі мен шешімін талдайды.
Тәжірибелік дәлел
Оқушылар үйден жасаған бұйымдарын көрсетіп немесе ата-анасының ақылынан мысал келтіріп, «ұқсата білудің» мәнін нақтылайды.
Қорытынды
Әңгіме бізге бір қарапайым, бірақ терең қағиданы үйретеді: қиындықты жылаумен емес, оймен жеңесің. Ақыл — тәжірибеден, ал тәжірибе — тыңдай білуден басталады. Үсеннің мысалы — мұқияттық, еңбекқорлық және жауапкершіліктің үйлесімі.