Қазақша рефераттар

Оқушыларға өлең құрылымын алдымен теориялық жағынан талдату, мағынасын сұрау

Поэзияны оқыту – оқушының ұшқыр қиялын дамыту

Абай: «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы…» деп, өлең жазуға да, өлеңді түсінуге де аса жоғары талап қояды. Ал А. А. Блок: «Поэзия ойлаудан басталады» дей отырып, поэзиялық шығарманың тереңдігіне жай көзбен қарауға болмайтынын аңғартады.

Дегенмен лириканы оқыту оңай емес. Күрделілік жанрлық ерекшеліктен ғана емес, ең бастысы оқушылардың поэзияға деген көзқарасынан туындайды. Әсіресе 5–8-сынып оқушыларының көбі өлеңнен гөрі мазмұны қызықты, ойы анық көрініп тұратын прозалық шығармаларды ұнатады. Сондықтан мұғалімге оқушыны прозамен қызықтыру көбіне жеңілірек болады.

Лирикалық шығармаларда ақынның ойы, сезімі, жан толқынысы, тебіренісі бейнеленеді. Оны оқушының бірден қабылдауы, танып-сезінуі қиын. Өлеңді түсіну үшін оқушының да нәзік сезіммен ойлай білуі қажет. Алайда әр адам бірдей «ақынжанды» бола бермейді. Сол себепті өлеңді тану да күрделене түседі.

5–8-сыныптарда өлең оқытуда назар аударатын мәселелер

  1. 1

    Сабақтың кіріспесінде лирикалық шығарманың табиғаты мен өзіне тән қасиеттері туралы әңгімелеу, лирикаға қатысты әдеби-теориялық ұғымдарды беру.

  2. 2

    Өлеңді алдын ала үйден оқып, танысып келуге тапсырма беру.

  3. 3

    Өлең құрылымын алдымен теориялық тұрғыдан талдату, кейін мағынасын сұрау.

  4. 4

    Өлеңді әуенімен, сазымен мәнерлеп оқуға және жатқа оқуға ерекше мән беру.

  5. 5

    Өлеңдегі ақынның көңіл күйін аңғарту, оқушының өз сезімін де өлең әсерімен байланыстыра талдату.

  6. 6

    Тақырыпқа сай саз әуенін, бейнелеу өнерін және өзге өнер туындыларын көрнекілік ретінде үйлесімді пайдалану.

  7. 7

    Тиімді оқу жағдайын қалыптастыру.

  8. 8

    Қабілет пен шабытты ояту, белсенділікті арттыру үшін шығармашылық жұмыстарды жүйелі ұйымдастыру.

  9. 9

    Әртүрлі сабақ үлгілерін іздену (жарыс сабақ, пәнаралық байланыс сабағы, сын тұрғысынан ойлау сабағы т.б.).

  10. 10

    Өлеңді өтпес бұрын авторымен таныстыру, ақын бейнесін танып-білуге бағыттау.

Жүйелі білім және «сатылай кешенді талдау»

Ұлттық білім беру жүйесінің басты мақсаты — оқушыға терең, мазмұнды, тиянақты, жүйелі білім беру. «Сатылай кешенді талдау» осы мақсатты кеңейтеді: ол оқушыны ғылыми ойлауға, болмысты тануға, қабылдау әдіс-тәсілдерін меңгеруге, өзін-өзі дамытуға және өз бетімен ізденуге жетелейді.

Нәтижесінде оқушы тек бір салалық біліммен шектелмей, жан-жақты білім алуға, қоршаған дүниенің заңдылықтарын тұтастықта қабылдауға дағдыланады. Бұл технологияда білім беру мен тәрбие қатар жүреді. Н. А. Оразахынова пікірінше, оқушы білім ала отырып, алдымен ұстазынан тәрбиенің үлгісін көреді, кейін жолдастарының жақсы қасиеттерінен өнеге алады, уақыт өте келе өзін-өзі тәрбиелеуге дағдыланады.

Қызығушылықты ояту: мұғалімнің рөлі

«Бала — болашақ данышпан» деген қағида бар. М. Жұмабаев: адамның сұлулық сезімі әр түрлі нәрседен оянатынын айта келіп, біреуде ол музыкадан, біреуде суреттен, енді біреуде поэзиядан басталатынын атап өтеді. Демек, баланың поэзияға қызығушылығын ояту, ойына қозғау салу — мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты.

Мұғалім қалай жетелеп, қалай бағыттаса, оқушы да солай дағдыланады. Төменде 7-сыныпта өтілетін кейбір өлеңдерді түсіндіру тәжірибесінен үзінді ұсынылады.

Өлеңге кіріспе: автор тұлғасын таныту

Өлеңді өтпес бұрын оны жазған ақынмен таныстыру маңызды. Мәселен, Ақберен батыр, дауылпаз ақын Махамбетті өткенде, алдымен оқушылардан батыр туралы не білетіндерін сұрап, кейін «топтастыру» әдісі арқылы ақынның тұлғасын сомдатуға болады.

Топтастыру (үлгі)

  • Киелі аруақ иесі
  • Дауылпаз ақын
  • Сазгер
  • Ерен ерлік үлгісі
  • Азаттық аңсаған ер
  • Батыр тұлға

Кейін әр тұжырымды дәлелдету тиімді. Мысалы, «Махамбет — сазгер» деген пікірді оқушылар оның «Жұмыр қылыш», «Өкініш» сияқты күйлерімен негіздей алады.

Бұдан әрі семантикалық карта арқылы оқушылардың ақын шығармаларын қаншалықты білетінін байқауға болады.

Өлеңдер
Ақындар
  • «Мен кім?»
  • «Жәңгірге айтқаны»
  • «Тарланым»
  • «Әсемпаз болма әрнеге»
  • «Мен жастарға сенемін»
  • «Ат сыны»
  • Махамбет
  • Абай
  • Мағжан

Мәтінмен жұмыс: «Қызғыш құс» өлеңі

«Қызғыш құс» өлеңін өтерде алдымен қызғыш құстың қандай құс екенін сұрау — мәтінді табиғи контекстпен қабылдауға көмектеседі. Одан кейін өлеңді мәнерлеп оқытып, оқушылардың түсінгенін әңгімелету қажет.

Талдауға арналған сұрақтар

  1. Өлең қай кезде жазылған?
  2. Ақын неге жалғыздықпен дос болды?
  3. «Құсалықпен өтті ғой, Махамбеттің көп күні» деген жолдарды қалай түсінесің?

Өлеңде ақын өз басындағы ауыр халді, көрген зорлықты қызғыш құстың күйімен қатар қояды. Лашыннан тепкі көрген құстың мүшкіл хәлі арқылы ақынның ішкі жан дүниесі, тағдырлық күйзелісі айқындалады. Табиғат құбылыстары арқылы адамның сезім әлемін қатар суреттеу психологиялық параллелизм деп түсіндіріледі.