Қазақша рефераттар

Тілді дұрыс меңгеру

Мектеп жасына дейінгі кезең: ақыл-ой тәрбиесі арқылы дербестік қалыптастыру

Мектепке дейінгі тәрбие — адам қалыптасуының алғашқы баспалдағы. Бұл кезең баланың әсерленгіштігімен, еліктегіштігімен, ойлау мен сөйлеуді меңгеруімен, сондай-ақ алғаш рет бөтен ортаға бейімделуімен ерекшеленеді. Мектеп жасына дейінгі тәрбиенің негізгі іргетасы, әсіресе, бес жасқа дейін қаланады.

Назар аударатын ой

«Бес жасқа дейін жүргізілген тәрбие — бүкіл тәрбие процесінің тоқсан пайызы», — деп Жүсіп Баласағұни балалық шақтағы тәрбиенің маңызын айқын көрсеткен.

Бүгінгі күннің талабы — баланың ақыл-ойын жүйелеу, ойлау қабілетін жетілдіру, дәлдікке үйрету, шындыққа тәрбиелеу және сауаттылыққа баулу. Бұл міндеттердің өзегінде баланың дербестігін қалыптастыру жатыр.

Ойын — баланың негізгі іс-әрекеті

Мектеп жасына дейінгі баланы дамытатын, өсіретін әрі тәрбиелейтін негізгі іс-әрекет — ойын. Ойын арқылы бала өзін қоршаған ортамен, табиғатпен, қоғамдық құбылыстармен, адамдармен, олардың еңбегімен және қарым-қатынасымен танысады.

Макаренко көзқарасы

Белгілі педагог А. С. Макаренко: «Үлкендер үшін жұмыстың маңызы қандай болса, балалар үшін ойынның маңызы сондай», — деп ойынның тәрбиелік мәнін атап өткен. Балалардың ойнай жүріп ата-анасының және түрлі мамандық иелерінің қызметін «қайталайтынын» жиі байқаймыз.

Баланың «үлкен өмірі»

Мектепке дейінгі кезең — тек алаңсыз шақ емес. Балалар өмірінде де ересектер өміріндегідей күрделі мәселелер кездеседі. Осы қиындықтарды еңсеру барысында бала күресуге, жеңе білуге және қуана білуге үйренеді.

Күнделікті ойыннан туатын сұрақтар

  • Түрлі-түсті текшелерден үйді қалай құрастырамыз?
  • Ойыншықтарды өзара қалай әділ бөлісеміз?

Осындай «болмашы» көрінетін мәселелердің өзі балалар үшін маңызды тәжірибе алаңы: олар пікір алмасады, келісімге келеді, өз шешімін қорғауға талпынады.

Демек, мектепке дейінгі кезең — баланың жеке тұлға ретінде өзін сезінуінің алғашқы сатысы. Бұл уақытта адамгершілік, ақыл-ой және басқа да қасиеттердің ең маңызды негіздері қаланады.

Тіл дамыту: ой-өріс пен мәдениетті сөйлеудің іргетасы

Баланың мәдениетті сөйлей білуі үйде, балабақшада және отбасында алған тәрбиесі мен біліміне тікелей байланысты. Басты міндет — баланы жан-жақты дамыта отырып, тілін жетілдіру: сөздік қорын байыту, есте сақтау қабілетін арттыру және ана тілінде таза, еркін сөйлеуге дағдыландыру.

Ұстаным

Ұлы педагог К. Д. Ушинский: «Кімде-кім баланың тіл қабілетін дамытқысы келсе, ең алдымен оның ой-өрісін дамытуы тиіс», — деген.

Шығармашылық тәсіл

Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттерінде тәрбиешінің шығармашылығы мен әдіс-тәсілдерді тиімді қолдануы баланың қызығушылығын арттырады.

Ойын мен фольклор

Ойындарды, мақал-мәтелдерді, жұмбақтарды қолдану балалардың қиялын ұштап, ойлауын белсендіреді.

Үлгі арқылы үйрену

Кішкентай балалар еліктегіш келеді: мәнерлеп сөйлеуде де олар тәрбиешіге және үлкендерге қарап бой түзейді.

Тіл дамыту және көркем әдебиет оқу іс-әрекеттерін ойынмен ұштастыру адамгершілік мінез-құлықты қалыптастыруға ықпал етеді: сәлемдесуге баулиды, достыққа, ұйымшылдыққа тәрбиелейді.

Практикалық бағыт: тіл мен ойлауды дамытуға арналған міндеттер

Тәжірибе барысында балалардың тілін дамыту және ой-өрісін кеңейту үшін төмендегі бағыттарды жүйелі түрде негізге алу тиімді:

  • Тілді дұрыс меңгеру

    Грамматикалық құрылымдарды дұрыс қолдану, сөйлемді нақты құрау.

  • Ауызекі сөйлей білу

    Еркін диалог құру, сұрақ қою және жауап беру дағдылары.

  • Көркемсөз үлгілерін меңгеру

    Өлең, жаңылтпаш, шағын мәтіндерді жатқа айту және өмірде қолдану.

  • Сөздік қорын молайту

    Тақырыптық сөздерді көбейту, мағынаны түсіндіру, байланыстыру.

  • Дыбыстарды анық айту

    Дыбыстау мәдениеті, артикуляция, дұрыс дикцияға дағдыландыру.

Осы бағыттарды меңгерген бала мектеп табалдырығын аттағанда ойын анық жеткізіп, еркін сөйлей алатын деңгейге жақындайды.

Көрнекілік пен медиа: қабылдау мен түсінуді күшейту

Мектеп жасына дейінгі бала көзбен көріп таныған затты дұрыс қабылдап, елестете алады. Сондықтан баламен сөйлескенде немесе әдеби шығармаларды оқығанда мазмұнын суреттеп көрсету, иллюстрациялармен жұмыс жасау өте әсерлі.

Иллюстрацияның рөлі

Өмір мен табиғат құбылыстарына арналған көркем суреттер баланың сана-сезіміне, жүйелі сөйлеуіне ықпал етеді және құбылысты нақты танып-білуге жол ашады.

Бала оқыған әңгіме немесе ертегі мазмұнын сурет арқылы тезірек қабылдап түсінеді. Сондықтан иллюстрацияның айқын, ал мазмұнның суретпен үйлесімді болуын ескерген жөн.

Мультфильм, диафильм, компьютер

Баланың тілін, сана-сезімін жетілдіру және эстетикалық талғамын дамытуда мультфильмдер көру, диафильмдер мен компьютерлік құралдарды мақсатты қолдану пайдалы.

Маңызды ереже

Бала көріп немесе тыңдап отырған кезде айналасындағылардың дауыстап сөйлеп, кедергі келтірмеуін қадағалау қажет. Соңынан баладан алған әсерін әңгімелетіп, ойын жүйелі жеткізуге үйреткен дұрыс.

Қорытынды: бүгінгі талап және тәрбиешінің жауапкершілігі

Бүгінгі күн талабы — баланың ақыл-ойын дамыту, ойлау қабілетін жетілдіру, өзіндік іскерлік қасиеттерін қалыптастыру және заманға сай ойы ұшқыр ұрпақ тәрбиелеу. Білім беру жүйесінің барлық сатыларында өзекті мәселе — білім сапасын арттыру, әдістемені жетілдіру және жас ұрпақтың тұлғалық ойлауын дамыту.

Осы міндеттерді жүзеге асыруда мектепке дейінгі ұйым қызметкерлеріне, әсіресе тәрбиешілерге үлкен жауапкершілік жүктеледі. Еліміздің барлық мектепке дейінгі мекемелеріндегі мамандар бұл міндетті абыроймен атқарып келеді.