Сырмалы шапан - ішіне жүн тартып тігілген жылы киім
Сабақтың бағыты
Тақырып
Қазақтың ұлттық киімдері
Мақсат
- Қазақтың ұлттық киім түрлерімен таныстыру.
- Ұлттық салт-дәстүрді және киім мәдениетін сақтауға, құрметтеуге тәрбиелеу.
Көрнекілік
Ұлттық киімдер суреттері, слайд материалдар.
Ұлттық киім: табиғат пен дәстүр тоғысқан мұра
Бүгінгі сабақта қазақтың ұлттық киімдерімен танысамыз. Халқымыздың ұлттық киімдерінің түрлері өте көп. Кең байтақ даламыздың табиғаты мен ауа райына байланысты киім үлгілерінде де өзіндік ерекшеліктер қалыптасқан.
Дәстүрлі жіктелуі
Қызметіне қарай
Іштік, сырттық, сулық, бір киер.
Жағдайына қарай
Күнделікті және жиын-тойлық.
Маусымына қарай
Жыл мезгіліне лайық түрлер.
Жас пен жынысына қарай
Ер, әйел, бала киімі.
Күнделікті киімдер қарапайым әрі ыңғайлы етіп тігілсе, жиын-тойға арналған үлгілер күрделірек және сәнді болады. Мұндай киімдер нәзік талғаммен інжу-маржан, меруерт, ақық, шыны моншақтармен әшекейленіп, жібек, алтын, күміс жіптермен кестеленген. Ұлы Жібек жолы арқылы келген пүліш, атлас, барша секілді маталардан тігілген сәнді киімдер қыз-келіншектердің келбетіне көрік қосқан.
Бас киімдер
Қасиет, сән және маусымдық қажеттілік
Тымақ
Тымақ — ерлердің қысқы бас киімі. Оны аң мен мал терісінен тігеді. Түрлері: түлкі тымақ, елтірі тымақ, сеңсең тымақ, пұшпақ тымақ. Тымақ биік төбелі, маңдайы мен екі құлағы бар, желке мен жотаны жауып тұратын артқы етекті жылы бас киім. Сыртын берік әрі қымбат матамен тыстап, екі құлағына ызбалы бау тағады.
Дәстүрлік ұстаным
Тымақ қасиетті бас киім саналған: айырбасталмайды, аяқ тигізілмейді.
Бөрік
Бөрік — ұлтымызға жарасатын сәнді бас киімдердің бірі. Сырты мақпал, пүліш, барқыт сияқты қымбат маталардан тігіліп, жазғы және қысқы түрлері болады. Жиегіне аң және мал терілері ұсталады: кәмшат бөрік, сусар бөрік, түлкі бөрік, күзен бөрік. Бөрік үш, төрт немесе алты қиықтан құралады. Бұл бас киімді ерлер де, қыздар да кие береді. Төбесіне үкі, жиегіне моншақ, шашақ, оқа, зер, күміс тағылған.
Сәукеле
Сәукеле — ұзатылған қыз киетін аса қымбат, кәделі әрі әсем бас киім. Өн бойы қымбат матамен қапталып, сыртына алтын, күміс, інжу секілді асыл тастардан жасалған моншақтар тағылады. Екі құлақ тұсына омырауға дейін түсетін құлақша тоқылады, ал артқы жағына ұзындығы жерге жететін ақ желең тағылады.
Тақия
Тақия — ерлер де, әйелдер де киетін жеңіл бас киім. Биік, тегіс және үшкір төбелі түрлері кездеседі. Сәнді үлгілері мүйіз, шырмауық тәрізді өрнектермен кестеленеді. Әйел тақиясының тігілу тәсілі күрделі, сәндік қыры өте бай. Қыз-келіншектер тақияны алтын, күміс теңге, моншақ, құлпырма таспен әшекейлеп, ойын-тойға киген.
Қалпақ
Қалпақ — ақ киізден немесе қалың матадан тігілетін, биік төбелі ерлер бас киімі.
Жаулық
Жаулық — ақ матадан жасалатын әйелдердің негізгі бас киімі. Ол қазақ әйелдерінің ары, ажары, беделі мен көркі ретінде бағаланған.
Сырт киімдер
Жылылық, төзімділік, сән-салтанат
Тон
Тон — қой терісінен тігілетін қыстық жылы киім. Ол үшін теріні шелінен арылтып, әбден илеп, қынамен, тал қабығымен немесе томар бояумен бояйды. Жүні ішіне қаратылып тон тігіледі. Тонның ең әдемі әрі қымбат түрі — қамқа тон.
Жақы
Жақы — ертеректе ауқатты адамдар киген, бүгінде өте сирек кездесетін жағалы асыл киімдердің бірі. Ол тек жылқы терісінен тігілетіндіктен құлын жақы, тай жақы, құнан жақы болып бөлінеді.
Шапан
Шапан — қазақтың ежелгі әрі кәделі киімі. Арасына жүн немесе мақта салынып, сырты шұға, барқыт тәрізді әдемі әрі мықты матамен қапталып, ішіне астар салынып тігіледі.
Түрлері
- Сырмалы, қаптал
- Тік жағалы, қайырма жағалы
- Шабу шапан (етегі кең)
- Жарғақ шапан (құлын терісімен)
Жарғақ шапан — құлын терісінен өрнектеліп тігілетін сәнді шапан. Әдетте жас жігіттер оны салтанатты жиын-тойға киген.
Шекпен
Шекпен — тек түйе жүнінен тоқылатын жаздық сырт киім. Шекпендік матаны жүнді иіріп, өрмекпен тоқып, шапан үлгісінде пішеді. Күзеп алынған түйе жүнін шаң-тозаңнан тазартып, майдалап түтіп шүйке жасайды, кейін ұршықпен иіріп, терме тоқитын өрмекте тоқиды.
Ең әдемі түрі
Шидем шекпен — жас тайлақтың жүнінен тоқылады: жүні майда әрі жеңіл. Жауын-шашында су өткізбейді, су тиген сайын ширап, қалыңдап, мықтылығы артады.
Ішік
Ішік — сәнді әрі жылы киім. Сырты берік матамен қапталып, іші аң мен мал терісінен тігіледі. Ішік ұзын әрі мол пішіліп тігіледі, жағасы тік болады. Ішіне салынған терісіне қарай күзен ішік, қасқыр ішік, бұлғын ішік, түлкі ішік, қарсақ ішік, зорман ішік, жанат ішік деп аталады.
Күпі
Күпі — қазақтың ертеден киіп келе жатқан киімдерінің бірі. Ішіне қойдың немесе түйенің жабағы жүнін салып, бидай шүберекке сырып, сыртын берік бір түсті матамен тігетін жылы киім.
Қамзол
Қамзол — көйлек сыртынан киілетін әйел киімі. Әйелдің жасына қарай қызыл, көк, жасыл, қара түсті барқыт, шұға, мауыты секілді маталардан әсем безендіріліп тігіледі. Көбіне атлас, шағи, торғын тәрізді матамен астарланып, екі өңірі мен етегін айналдыра оқа басылып, зерленеді. Кейде құндыз бен түлкінің қара пұшпағымен әдіптеледі.
Бойжеткендер мен жас келіндер киетін қамзол ерекше сәнді болады: екі өңіріне алтын-күміс жалатқан қапсырма, шарбақ түйме, меруерт, маржан, кей жеріне күміс теңгелер жүргізілген.
Қазақша көйлек
Қазақша көйлек — әйелдер киімі. Ашық түсті, сапалы матадан тігіледі. Етегінен жоғары бір немесе екі қатар бүрме түсіріліп, қосымша мата қондырылады.
Аяқ киімдер
Қимылға ыңғай, көшпелі тіршілікке лайық
Саптама етік
Саптама етік — қазақтың ұлттық аяқ киімінің ертеден келе жатқан түрі. Оның ішіне тізеден асып, сыртқа шығып тұратын киіз байпақ салынады. Кейде киіз байпақтың орнына шұлғау оралады немесе мәсі киіледі. Сонымен қатар қайқы тұмсық, көк сауыр, күмістелген тап-таурын сияқты түрлері де болған.
Шоңқайма етік
Шоңқайма етік — сән үшін киілетін биік өкшелі аяқ киім. Оны сері жігіттер жиын-тойда киген. Былғарыдан, таза құрымнан тігіледі. Қазақтар алғаш рет оң және сол аяққа арналған қалыпты осы үлгіні тігуде қолданған.
Қарапайым етіктерді ірі қара терісінен тігіп, тігісін ішіне қаратып жасаған; түзу табанды үлгілердің пішімі мен тігісі де жеңіл болған. Мұндай етікті малшы-саятшылар киген. Атқа мінуге қолайлы, табаны жұмсақ түрін жұмсақ табан, ал иге салып түгін түсірген түрін көн етік деп атаған.
Кебіс
Кебіс — мәсінің сыртынан киілетін қонышсыз аяқ киім. Ол мәсіні шаң-тозаңнан және ылғалдан қорғаған.
Бұйық
Бұйық — киіз байпақтың бір түрі. Оны алыс жолға шығарда етіктің сыртынан жылылық үшін киген.
Қорытынды ой
Қазақтың ұлттық киімдері — халықтың тамырын тереңге жайған қолданбалы өнерінің сарқылмас қазынасы. Ол табиғатқа бейімделудің даналығын, сән-салтанатқа деген талғамды және дәстүрге деген құрметті бір арнаға тоғыстырады.