Экономикалық білім берудің мақсаты - жастарды нарық заманында өмір сүріп еңбек етуге бейімделе алатын бәсекеге қабілетті адамды тәрбиелеу
Экономикалық білім беру – бәсекеге қабілетті тұлға тәрбиелеудің кепілі
Білім беру жүйесі Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі. Елбасы Н. Ә. Назарбаев өз жолдауларында және «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты бағдарламалық мақаласында адами капиталды жаңа сапаға көтерудің негізгі тетігі ретінде білім сапасын арттыруға ерекше мән берді. Осы бағыттағы міндеттердің өзегі – оқу үдерісіне заманауи әдістемелер мен технологияларды батыл енгізу.
Нарық жағдайындағы білім: экономика пәнінің орны
Қазіргі нарықтық кезеңде мектептер мен оқу орындарында жаңа пәндер қатары кеңейіп келеді. Солардың бірі – экономика. Көптеген елдерде экономикалық сауаттылық балабақша кезеңінен басталса, Қазақстанда ол бастауыш сыныптардан бастап қалыптасуда. Бұл – жас ұрпақтың өмірлік дағдыларын ерте жастан дамытуға бағытталған маңызды қадам.
Қазақстанның білім беру жүйесінде экономикалық ойлауды қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі тәрбие мен білім саясатының ерекше бағытына айналып отыр. Тәжірибеде «экономикалық білім», «экономикалық тәрбие», «экономикалық мәдениет» ұғымдары жиі қолданылады. Себебі тұлғаның болашағын айқындайтын негізгі күштің бірі – тәрбие.
Экономикалық тәрбиенің мәні
Экономикалық тәрбие адам бойында тәртіптілік, ұжымшылдық, ұқыптылық, іскерлік, еңбектегі шығармашылық сияқты қасиеттерді қалыптастыруға бағытталады. Тәрбиенің өзекті міндеті – білім негізінде жеке адамның ғылыми көзқарасын қалыптастыра отырып, қоғамдағы өндірістік қарым-қатынасты дұрыс ұғындыру.
Негізі
Экономикалық тәрбиенің іргетасы – еңбек тәрбиесі.
Алғышарт
Еңбекке қажеттілік, еңбек сүйгіштік және саналы еңбек тәртібін қалыптастыру.
Экономикалық білім берудің мақсаты мен мазмұны
Экономикалық білім беру – студенттерді экономикалық білім негіздерімен қаруландыру, қоғамның экономикалық заңдылықтарын дұрыс түсіндіру, елдің экономикалық саясатын ұғындыру және негізгі экономикалық қатынастарды (өндіріс, айырбас, бөлу, тұтыну) тәжірибеде меңгерту.
Тарихи түсінік
«Экономика» сөзі алғашында «үй шаруашылығы» ұғымын білдірген. Кейін бұл түсінік кеңейіп, қоғамдық өндірістің жүйесін сипаттайтын ғылымға айналды. Өндіріс – қоғамның дамуы мен өмір сүруінің қажетті шарты.
Экономикалық қатынастар көпқырлы: адамдар жалақы алады, өнім өндіреді, сатушы және сатып алушы ретінде әрекет етеді. Экономика белгілері күнделікті өмірде де көрінеді: киім, таңғы ас, үй жанындағы дүкен, қызмет көрсету, төлем және үнемдеу.
Пәннің басты мақсаты
Еліміздегі экономика пәнінің мақсаты – жастарды болашақта лайықты өмір деңгейіне жету үшін бизнес пен экономиканың негіздеріне үйрету, нарықты зерттеуге және жеке кәсіпкерлікті бағалауға ынталандыру.
Экономикалық білім мен тәрбиенің міндеттері
- Оқушыларды қоғам дамуының заңдылықтарымен және өндіріс экономикасының негіздерімен таныстыру.
- Басқаруға тән қасиеттерді: ұқыптылық, іскерлік, ықыластылық, тәртіптілік сияқты дағдыларды қалыптастыру.
- Экономикалық есептеу мен талдау дағдыларына үйрету, еңбекті ғылым негіздерімен байланыстыра білу.
Экономикалық білім отбасынан басталады: отбасының өмір салты балаға ақша, еңбекақы, жоспарлау, үнемдеу туралы алғашқы түсініктерді береді. Әрбір адам ақша табады және оны жұмсайды; сондықтан экономикалық сауаттылықсыз толыққанды өмір сүру қиын.
Бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыру шарттары
Экономикалық білім берудің түпкі мақсаты – жастарды нарық жағдайында өмір сүріп, еңбек ете алатын бәсекеге қабілетті тұлға ретінде тәрбиелеу. Бұған қол жеткізу үшін төмендегі талаптар өзара үйлесуі қажет:
- 1 Білім сапасын тұрақты түрде жоғары деңгейге көтеру.
- 2 Оқушылардың біліктілігі мен даярлық сапасының заманауи талаптарға сай болуы.
- 3 Оқу үдерісінің инновацияға негізделуі.
- 4 Оқу орнының материалдық-техникалық базасының мықты болуы.
Бәсекеге қабілеттіліктің басты көрсеткіші – студент жастардың білім деңгейінің жоғары болуы және олардың парасатты, тәрбиелі тұлға болып қалыптасуы. Бүгінгі студент – ертеңгі зиялы; жақын болашақта өндірістік және әлеуметтік басқару жүйесінде белсенді рөл атқарады.
Тәрбиенің рөлі және ұлттық мақсат
Қоғамдағы көптеген пікір мен үрдіс жас ұрпақ тәрбиесіне келіп тіреледі. В. Белинскийдің «Тәрбие – ұлы іс, онымен адам тағдыры шешіледі» деуі осыны дәлелдейді.
Қазақстан 2030 жылға дейінгі стратегиялық даму бағдарын негізге ала отырып, әлемнің бәсекеге қабілетті елдері қатарынан көрінуді мақсат етеді. Бұл орайда жас кәсіби мамандар ел өміріндегі үдерістерден өз орнын тауып, болашақ құруға белсенді қатысуы тиіс.
Пәнаралық байланыс: экономика – өмірмен ұштасқан білім
Экономика сабағы тарих, құқық негіздері, математика, география, бейнелеу өнері және еңбек пәндерімен тығыз байланысты. Мысалы, химия сабақтарында студенттер зертхана жабдықтарын тиімді қолдануды, түрлі материалдарды, жылу энергиясын және суды үнемдеуді, эксперимент жүргізуді үйренсе; экономика сабағында ұлттық кіріс, мемлекеттік қаржы, еңбекақы, пайда, өзіндік құн, акция, бизнес, нарық, ақша сияқты негізгі ұғымдарды меңгереді.
Сыныптан тыс жұмыс пен тәжірибелік іс-шаралар
Экономикалық білімді бекіту үшін белгілі бір тақырыптық циклдер бойынша әңгіме, жоба және іс-шаралар ұйымдастыру тиімді: «Тұрмыстағы экономика», «Біздің айналамыздағы экономика», «Дүниенің кілті – экономикада» тақырыптарында плакаттар сайысы; нарық туралы эссе мен өлеңдер; экономикалық сұрақтар бойынша көшбасшылық сайыстар; банк қызметкерлерімен кездесулер; елбасының халыққа арналған жолдауын (экономика бөлімі бойынша) түсіндіру және талқылау.
Сонымен қатар сыбайлас жемқорлық тақырыбында пікірталас өткізу студенттердің ой-пікірін ашық айтуына мүмкіндік береді. Мұндай тәрбиелік бағыт жастарды әділдікке, шыншылдыққа, жауапкершілікке, ар-ұятты биік ұстауға жетелейді.
Экономикалық тәрбие әдістері
Экономикалық тәрбие мен білім берудің өзіндік әдістері бар. Білімді бекіту және іскерлікті қалыптастыру үшін төмендегі тәсілдер кең қолданылады:
Жаттықтыру
Әртүрлі іс-әрекеттерді орындауға машықтандыру: жұмыс орнын тиімді ұйымдастыру, уақыт пен өндіру нормаларын анықтау, материалдарды, электр қуатын, суды, газды үнемді пайдалану.
Тәжірибелік жұмыстар және эксперимент
Оқушылардың өндірістік бригадасында, оқу-өндірістік кооперативте, отбасылық мердігерлік жобаларда немесе мектептегі шағын шаруашылықтарда қолдануға болады. Негізгі мақсат – өнімнің құнын бағалауға, бизнес, ақша және пайда ұғымдарын өмірде қолдануға дағдыландыру.
Экономикалық есептер шығару
Еңбекақыны, уақыт және өндіру нормаларын есептеу; рентабельділік, пайда, өзіндік құн сияқты ұғымдар бойынша есептер арқылы жаттықтыру.
Сандық материалдарды талдау
Жиналған деректер негізінде кесте, диаграмма жасау; әртүрлі шаруашылық жұмыстарының тиімділігін анықтау.
Әдебиеттермен жұмыс
Ғылыми-техникалық және экономикалық әдебиеттерді талдау, дерекпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыру.
Экономикалық сөздік құрастыру
Нарықтық экономика терминдерін қазақ тіліне аудару, сөздікті қолдана білуге үйрету және сөздік қорды байыту.
Қорытынды ой
Қазіргі әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өзгерістер жағдайында әрбір азамат, әсіресе жас түлектер, өмір ағымынан қалыспай, өз Отан алдындағы парызын ұмытпауы тиіс. Сондықтан экономикалық тәрбие мен білім беру ісін басқару мен жетілдіру жолдарын жүйелі түрде іздестіру, жастардың жан-жақты дамуына жағдай жасау және олардың жеке қабілеттерін шыңдауға мүмкіндік беру – бүгінгі күннің маңызды міндеті.