Майлин - реалист
Бейімбет Майлин (1894–1938): өмір жолы мен шығармашылық әлемі
Бейімбет (Бимағамбет) Жармағамбетұлы Майлин 1894 жылы бұрынғы Торғай облысы, Қостанай уезі, Дамбар болысындағы Ақтөбе деген жерде дүниеге келді. Бүгінгі әкімшілік бөлініс бойынша бұл — Қостанай облысы, Таран ауданы, Майлин кеңшары.
Балалық шағы: жоқшылық пен өнерге жақындық
Екі жасында әкесінен айырылған Бейімбет анасының қолында өседі. Анасы бір байдың сауыншысы болып жүргендіктен, бала да ерте есейіп, сол үйдің тіршілігіне араласады: қозы бағады, кейін аттың делбесін ұстайды. Бейнет пен жоқшылықтың ащы дәмін ерте татқан жас өрен кәрі әжесінің жылы құшағында отырып, оның мұңлы толғауларын жүрегімен ұғынады.
Әженің зарлы сөзі
Өмірімде көргенім күңдік, құлдық,
Бұл жалғанда бар ма екен біздей мұңдық?
Әжесі көне жырларды көп білетін, өзі де аздап өлең шығаратын ақынжанды жан болған. Осы орта Бейімбеттің өнерге құмарлығын ерте оятады.
Алғашқы білім және ұстаздар ықпалы
Майлин ең әуелі ауыл молдасынан хат танып, сауат ашады. Кейін есігінде жүрген бай үйінде тұратын татар мұғалімі Әбдірахман Сатыбалдиннен дәріс алады. Одан соң көрші ауылдағы Әбдірахман Арғынбаевтың медресесіне түсіп, 1910–1912 жылдары екі жыл оқиды. Бұл кезең оның ізденісін күшейтіп, өз бетінше кітап оқуға, білімін кеңейтуге ұмтылысын арттырды.
Троицк, Уфа және «Садақ»: таланттың танылуы
1913–1914 жылдары ол Троицкідегі «Уазифа» мектебінде оқиды. Оны тәмамдаған соң Уфа қаласындағы «Медресе-Ғалияға» түседі. Осы жылдары шәкірттердің әдеби үйірмесіне қатысып, талапкер жастармен бірге «Садақ» атты қолжазба журнал шығарады.
«Садақтың» әрі редакторы, әрі белсенді авторы болған Бейімбет 1914 жылғы үш нөмірінде өзінің тұңғыш прозалық туындысы — «Шұғаның белгісін» жариялайды. Бұл шығарма «Ғалия» шәкірттері мен ұстаздары арасында автордың атын шығарып, талантын танытты.
Әдеби орта және ықпал
- Татар жазушылары Мәжит Ғафури, Ғалымжан Ибрагимовпен шығармашылық байланыс орнайды.
- Башқұрт ақыны Сайфи Құдашпен достығы осы кезеңде басталады.
- Орыс тілін үйреніп, Гоголь, Толстой, Чехов, Горький шығармаларын түпнұсқадан оқуға күш салады.
Денсаулық жағдайына байланысты «Медресе-Ғалиядағы» оқуын толық аяқтай алмай, 1915 жылы Троицкке қайтып оралады. Осы тұста «Айқап» журналында қызмет еткен Сұлтанмахмұт Торайғыровпен және Мұхамеджан Сералинмен танысып, журналда бірнеше өлеңін жариялайды.
Қоғамдық дүмпулер және ақын үні
1916 жылы елге оралып, 1919 жылға дейін қаламгерлікпен қатар ауыл жастарына ұстаздық етеді. Бұл — күрделі, ойлы-қырлы, бұралаңы көп кезең. 1916 жылғы маусым жарлығы тұсында халық екі жақты езгіге — патша жендеттерінің талауына және жергілікті жемқорлардың қанауына қарсы көтерілген шақта, Майлин күреске үн қатады.
«Қанды тұман» үндеуі
Ойбай-ау, қайдасыңдар? Аттаныңдар!
Бері кел, шашау шықпа, топтаныңдар!
1917: «Қазаққа» — бірлікке шақыру
Келді теңдік, туды теңдік басыңа,
Қатын, еркек, кәрі менен жасыңа.
Туысқандық, құрдастыққа асыға —
Алалықты араңдағы жой, қазақ!
Бұрынғыдай байың, жарлың шашылма!
Бірлікпенен жұмыс атқар, басыл да!
Азынаулақ миың болса басыңда,
Партия, штат, дау-шарыңды қой, қазақ!
Ақпан революциясынан кейін «теңдік туды» деп асығыс түйіндеген тұстары болғанымен, өлеңдегі елді бірлікке шақырған азаматтық үннің биігі әлі де маңызын жойған жоқ. Ең маңыздысы — бұл үн жікшілдікке, алауыздыққа қарсы: «байың бір бөлек, жарлың бір бөлек шашылмаңдар, бірігіңдер» деген ортақ мұратқа жетелейді.
Кеңес дәуіріндегі қызмет және әдеби өнім
1919–1921 жылдары ауылдағы кеңес жұмысына араласады. 1922 жылы Сәкен Сейфуллиннің шақыруымен Орынборға келіп, баспасөзге қызу кіріседі: орталық газет бетінде әңгіме-очерктері жиі жарияланып, «Қызыл Қазақстан» журналында «Шұғаның белгісін» қайта өңдеп бастырады, өлеңдер жинағын шығарады.
1923 жылы Қостанайға барып, «Ауыл» атты жаңа газеттің шығуына ат салысады. Оның көптеген новеллалары, сықақ әңгімелері және «Раушан коммунист» хикаяты осы газет бетінде жарық көрді.
1925 жылы өлкелік өкіметтің арнайы шақыруымен сол кездегі астана Қызылордаға келіп, 1934 жылға дейін баспасөз және баспа орындарында әр алуан қызмет атқарады. 1934–1937 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы болып істейді. Сонымен бірге Қазақстан жазушылар ұйымының жұмысына белсене араласып, әдеби процесті ұйымдастыруға, жас қаламгерлерді тәрбиелеуге тұрақты үлес қосты.
Шығармашылық қарқыны
Жиырмасыншы–отызыншы жылдары Майлиннің шағын және орта көлемді эпикалық туындылары газет-журналдарда апта сайын, ай сайын үздіксіз жарияланып отырды. Осы кезеңдегі ауыл өмірінің тыныс-тіршілігін, сыр-сымбатын Майлин бейнелемеген қыры сирек.
Осы жылдар ішінде жазушының әр жанрда жазған еңбектерінің негізінде елу бес кітабы жарық көріп, кең тарады. Бейімбет Майлин 1938 жылы дүниеден өтті.
Майлин ақындығы: реализм, тақырып, образ
Бейімбет Майлин әдебиеттегі алғашқы адымын өлеңнен бастап, қазақ поэзиясының дамуына өзіндік үлес қосты. Ол — реалист: поэзия, проза, драматургия салаларындағы шығармаларынан да шындықтың табы айқын сезіледі; ақиқаттан алыстай бермейтін қаламгерлердің бірі.
Дегенмен Майлин өлеңінің көркемдік өрімі мен ырғақ-ұйқас жүйесі Абай енгізген ірі жаңашылдықтармен салыстырғанда кейінірек, қарапайымдау арнада дамыды. Сондықтан «Бейімбет — қазақ өлеңінің асқан шебері» деген тұжырымды біржақты, асыра бағалау деуге негіз бар: мазмұн мен пішінді қатар таразыласақ, оның суреткерлік қуаты әңгімелерінде айқынырақ көрінеді.
Алайда Майлин поэзиясының қадір-қасиеті екі өзекке тіреледі: тақырып және образ.
Поэзиясындағы басты ерекшеліктер
- 1 Қазақ кедейінің тұрмыс-тіршілігін бұрын поэзияда болмаған кеңдікпен, тереңдікпен, жан-жақтылықпен суреттеді.
- 2 Кедейдің мінезі мен мүсінін нақты тарихи ортада, өсу-өрбу үстінде типтік, кейде символдық деңгейге дейін сомдады (мысалы, Мырқымбай бейнесі).
- 3 Өлеңдері мен поэмаларына тән жылы да шымыр юмор оның ақындық қолтаңбасын даралайды.
Осы сипаттар Майлин ақындығын өзгелерден оқшаулап, оның қазақ әдебиетіне қосқан үлесін айқындай түседі: ол өз дәуірінің әлеуметтік шындығын көркем сөзбен бедерлеп, халықтық мінезді тірі бейнеге айналдырған суреткер ретінде есте қалды.