Сөзді өзіңе салдық
Қазыбек би Келдібекұлы (1659–1765)
Қазыбек би Келдібекұлы — Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандар тұсында ел басқару ісіне араласқан мемлекет және қоғам қайраткері. Ол — Әз Тәуке хан құрған Билер кеңесінің мүшесі, атақты шешен, Орта жүздің төбе биі және «Жеті жарғы» заңдар жинағын түзушілердің бірі.
Шыққан тегі
Орта жүздің Арғын тайпасының Қаракесек руынан.
Мәртебесі
Орта жүздің төбе биі, мәмілегер, шешен, ел бірлігін ұйыстырған тұлға.
Тұлғаның қалыптасуы
Қазыбектің анасы Тоқмейіл — ұтымды да тапқыр сөзге бай, зерек жан болған деседі. Анасының есті сөздерін бала күнінен жаттап өскен Қазыбек ер жеткенде сол өнерді өзі де ұстанып, сөзге тоқтайтын, әділ төрелік айтатын би деңгейіне көтеріледі.
Осы қасиетінің арқасында ол «Қаз дауысты Қазыбек», «Алты алаштың ардағы» атанады.
Ел басқару және бірлік саясаты
Тәуке хан ел тұтастығын сақтап, халықты бірлікте ұстау үшін үш жүздің әрқайсысын беделді билерге сүйеніп басқару жүйесін күшейтеді: Ұлы жүзге — Төле би, Кіші жүзге — Әйтеке би, Орта жүзге — Қазыбек би тағайындалады. Осы қызметінде Қазыбек би Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясатына елеулі ықпал еткен.
Әділ төрелік
Қиын даулардың түйінін тауып, «қара қылды қақ жарған» әділ би ретінде танылды.
Ақылмен жол табу
Ел шаппай, қылыш шауып, оқ атпай-ақ, бітім мен парасат арқылы жол табуды мұрат тұтты.
Ханға бергісіз би
Хандардың сенімді кеңесшісі, халықтың мүддесін биік қойған тұлға болды.
Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі қызметі
Қазыбек би — жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі. Елдің тәуелсіздігі үшін аянбай еңбек етіп, жұртты бірлікке шақырды. Абылай сұлтан жоңғарлардың қолына тұтқын түскен шақта, оны босатып алуға белсене араласқаны да айтылады.
Шоқан Уәлиханов жазбасындағы бағалау
Шоқан Уәлихановтың тарихи аңыздарға қатысты еңбектерінде Абылай ханның: «Бізге дейінгі ерлерден екі кісіге таңқалуға болады… оның бірі — 90 туысын Қалдан Сереннің тұтқынынан құтқарған Қаракесек Қазыбек» деген мазмұндағы сөзі келтіріледі. Бұл — ел басшысының дана биге берген әділ бағасы ретінде айтылады.
Дипломатия және мәмілегерлік
Қазыбек би Ресей, Бұхара, Хиуа сияқты мемлекеттермен арадағы мәселелерге араласып, бейбітшілік пен достықты дәріптеген мәмілегер ретінде сипатталады. «Елдестірмек — елшіден, жауластырмақ — жаушыдан» деген қағиданы ұстанып, елшілік міндетті мінсіз атқарған тұлға ретінде ауыз әдебиетінде кең тараған.
Елшілік туралы аңыз
Ел ішінде «он сегіз жасында елшілікке атшы болып барып, басшы болып қайтты» деген аңыз сақталған.
Цин империясымен қатынас
XVIII ғасырдың 60-жылдары Цин империясы Қазыбек биді өз жағына тарту үшін елші жіберіп, мол сыйлық ұсыныпты. Қазыбек би Қытай бодандығына қарсы болғанымен, Абылайды көрші ірі державамен прагматикалық қарым-қатынас орнатуға шақырғаны айтылады.
Қазақ елінің рухани бейнесіндегі орны
Қазыбек би — шешімсіз дау қалдырмай, сөздің салмағымен жұртты иландырған, айтыс-тартыста жүйелі ойымен озық шыққан тұлға ретінде сипатталады. Халық жадында ол — ауыр күн туған шақта елдің еңсесін тіктеген, қара күшке тайсалмай қарсы тұрған, қажет жерде батыл, қажет жерде сабырлы болған кемеңгер.
Өсиет сөздері
«Алтын ұяң — отаның қымбат, құт-береке — атаң қымбат, мейірімді анаң қымбат, асқар тауың — әкең қымбат, туып-өскен елің қымбат, кіндік кескен жерің қымбат, ұят пен ар қымбат, өзің сүйген жар қымбат».
Бұл сөздер ұрпаққа өнеге ретінде ғасырлар бойы айтылып келеді.
Қалмақ ханына үш рет елшілік: аңыз желісі
«Құба қалмақ заманы» аталған кезеңге қатысты аңыздарда Қазыбек бидің қалмақ-қазақ арасындағы шапқыншылық дауларын бітістіруге үш рет араласқаны айтылады. Бұл әңгімелердің өзегінде — тұтқынға түскен балаларды қайтару, барымтаға түскен малдың өтемін өндірту, әрі екі ел арасындағы шабыншылықты тоқтатуға бағытталған бітім сөздері жатыр.
Бірінші сапар
Аңызда ол алғашында «Телқоңыр» тайына мініп, өзге билерге атқосшы ретінде еріп барып, тапқыр сөз айтып танылғаны баяндалады.
Екінші сапар
Ел шапқан қалмақ қолынан малмен бірге жүзге тарта баланың, соның ішінде Қазыбектің ұлы Қазымбеттің де әкетілгені айтылады. Қазыбек би қайта барып, тұтқындарды және өтемді қайтарып алады.
Үшінші сапар
Қоныс аудару үстіндегі елдің соңғы бөлігін тағы да шапқанда, Қазыбек би бұл жолы шабыншылықтың қайталанбауына серт байластырып, түпкілікті бітімге келуді көздейді.
«Бір жарым ұл» туралы жауап
Аңызда Қоңтажы хан «ұлың нешеу?» деп сұрағанда, Қазыбек бидің «бір жарым ұлым бар» деп жауап бергені айтылады. Мұндағы астар — елге ие болатын, жауапкершілігі зор азаматты «бүтін» деп бағалап, қалғанын мал мен тірліктің қамымен шектелген деп мінездеу.
Қазыбек пен Қоңтажы: елшілік сөздің салмағы
Тағы бір кең тараған аңызда қалмақ ханы Қоңтажы ұл-қызды тұтқындап, есе бермеген соң, қазақ билері Абылайға келіп кеңес құрады. Абылай «алдымен тілі өткір елші жіберіп, сөз сынасайық» деп ұйғарып, елшілік міндетті Қаракесек Келдібек биге жүктейді. Келдібек өз орнына Қазыбекті жіберіп, осы сапар жас бидің даңқын арттырғаны баяндалады.
Абылайдың ескертуі (аңыздағы нақыл)
«Елдестірмек — елшіден, жауластырмақ — жаушыдан… Ауыздан шыққан сөз атылған оқпен бірдей. Сөз сөйлегенде ойлап сөйлеу керек».
Хан ордасындағы сын
Аңыз желісінде Қоңтажы хан қазақ елшілерін келеке көруді ойлап, кеңес құрады. Дегенмен ханымы «елшіге қол көтеру — хандық қасиетке сын» екенін айтып, сақтыққа шақырады. Кейін ханның сыншысы елшілер арасынан ерекше бір баланы байқап, «аузы жеткенше сөйлеп, қолы жеткенше сермейтіндей» қуатты бейнені сипаттайды. Бұл — жас Қазыбектің болашақ айбары мен сөз қуатын меңзейтін көркем баяндау ретінде беріледі.
Сөзді жалғаған сәт (аңыздағы үзінді)
«Ерден ердің несі артық — ептестірген сөзі артық. Малдан малдың несі артық — бір-ақ асым ет артық. Жерден жердің несі артық — бір-ақ уыс шөбі артық».
Аңызда осы тұстан бастап Қазыбек би сөз тізгінін алып, хан алдында тайсалмай дат айтатыны баяндалады. Берілген мәтін осы жерде үзіліп қалғандықтан, оқиға жалғасы бұл нұсқада келтірілмеді.