Мұхтар Әуезов (1897 - 1961 ж. ж. )Мұхтар Омарханұлы Әуезов қазіргі Семей облысының Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыс болысы) 1897 жылғы 28 қыркүйекте дүниеге келген
Мұхтар Әуезов (1897–1961)
Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1897 жылғы 28 қыркүйекте қазіргі Семей облысының Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыс болысы) дүниеге келді. Әкесі Омархан да, атасы Әуез де хат танитын, бала тәрбиесіне салғырт қарамайтын сарабдал, салиқалы адамдар еді. Оның үстіне Әуез де, Омархан да Абаймен көңілдес болып, ауылдары іргелес жатқандықтан ақынның айналасымен аралас-құралас тіршілік кешкен. Бұл жағдай Мұхтардың қаламгерлік жолында, тіпті бүкіл талантының қалыптасуында шешуші рөл атқарды.
Абай дәстүрі және рухани жалғастық
1904 жылы Абай дүниеден өтіп, қазақ поэзиясының күні тұтылғандай ауыр кезең туған шақта, жетіге енді толған жас Мұхтардың күллі ұлт мәдениетіне ұлы тұлға, алтын діңгек боларын, әрине, ешкім біле қойған жоқ. Алайда кейін ойласақ, Абай мен Мұхтардың әдеби жалғастығында Пушкин мен Лермонтов арасындағы рухани туыстыққа ұқсас айрықша жақындық бар.
Алғашқы сауат: әліппеден бұрын — Абай өлеңдері
Шынайы таланттың өнерге келу жолында жалпыға ортақ заңдылықпен қатар, өзгеге ұқсамайтын тосын да құпия белгілер кездеседі. Осы тұрғыдан алғанда, бала Мұхтардың алғашқы сауатын кәдімгі әліппемен емес, атасы Әуез ұсынған Мүрсейіт қолжазбасындағы Абай өлеңдері арқылы ашуы — айрықша назар аударарлық дерек.
Өсу, оқу және әдебиетке алғашқы қадам
Он бір жасында әкесі қайтыс болып, Мұхтар ауылдан қалаға көшіп, немере ағасы Қасымбектің тәрбиесіне өтеді. Осы кезден бастап оның оқу-білім жолындағы ұзақ сапары (1908–1930) басталады. Әуелі Семейдегі орыс гимназиясында бес жыл, кейін мұғалімдер даярлайтын семинарияда төрт жыл оқиды. Бұл — Мұхтардың алаңсыз кітапқа ден қойып, орыс әдебиетімен және Батыс Еуропа классикасымен кең әрі терең танысқан жылдары. Ол осы кезеңнен бастап сөз өнеріндегі алғашқы адымдарын жасап, қысқа өлеңдер мен шағын әңгімелер жаза бастайды.
Замандас сипаттама: ұстазы Василий Поповтың естелігі
«Алдыңғы партада отыратын он сегіз жасар сыпайы, сұлу жас қазақтың денесі сыптай түзу, киімі тап-таза, қою шашы қап-қара, кең маңдайы кере қарыс, қоңырқай жүзі байсалды, маңғаз, көзінде ақыл тұнып тұр. Қадір-қасиеті өз ортасынан өзгеше бөлек осы жігіт орысшаға өте-мөте жетік; ал эрудициясына бәріміз таң қалатынбыз».
Қоғамдық қызмет және жоғары білім жолы (1922–1930)
Бұл кезең Қазан төңкерісінен кейінгі жаңа өкіметтің алғашқы жылдарымен тұспа-тұс келді. Мұхтар Әуезов қаламгерлік еңбекпен қатар бірнеше жыл қоғамдық өмірге араласып, әуелі Семей облыстық кеңесінде, кейін Орынбордағы Қазақстан Орталық атқару комитетінде ресми қызметтер атқарды. Одан соң оқуын қайта жалғастырып, жоғары білімін жүйелі түрде толықтырды.
Университеттер мен ғылыми дайындық
- 1922: Ташкент мемлекеттік университетіне еркін тыңдаушы болып қабылданды.
- 1923: Санкт-Петербург университетіне ауысты.
- 1928: Университеттің филология факультетін бітірді.
- 1930: Орта Азия мемлекеттік университетінде Шығыс факультетінің аспирантурасын аяқтады.
Түйін
Отбасындағы зиялылық орта, Абай дәстүріне жақындық, ерте басталған оқу-ізденіс және көпқырлы университеттік дайындық Мұхтар Әуезовтің тұлға ретінде де, қаламгер ретінде де кемелденуіне берік негіз қалады.