Тіл байлығы - сөз байлығы
Бастауыш мектепте оқытылатын әр пән оқушының тілін дамытуға өз үлесін қосады. Дегенмен осы үлкен міндетті жүзеге асыруда «Ана тілі» пәнінің орны ерекше. Пәннің негізгі мақсаты — оқушының сөздік қорын дамыту, сонымен қатар тіл мәдениеті нормаларын меңгертуге бағыт беру.
Негізгі міндет
Оқушылардың таза, жатық, түсінікті сөйлеуін қалыптастыру — пән міндеттерінің ең бастысы. Бұл мақсат тек жаңа сөздерді жаттатумен шектелмейді: әр сөзді орынды қолдану, ойды дәл жеткізу және жазудағы сауаттылық біртұтас түрде қалыптасуы тиіс.
Тіл мәдениеті туралы көзқарас
Белгілі ғалым Н. Уәлиев: «Тіл мәдениеті дегеніміз — сөйлеудегі, жазудағы сыпайылық, ізеттілік қана емес, сонымен қатар айқын ойлылық, сөзді дәл айыру шеберлігі, сөйлеу өнеріне шыныққандық», — деп көрсетеді.
Демек, ана тілі сабағы арқылы жазу мен сөйлеу мәдениетінің негізі қаланады. Сабақ барысында жаңа сөз үйретумен қатар, мұғалім сол сөзді дұрыс қолданудың маңызын тұрақты түрде ескертіп, ана тілінің ұлылығы мен байлығын кешенді қарастырғанда ғана нәтиже айқын болады.
Тіл байлығы — сөз байлығы
Лингвист-ғалым М. Балақаев: «Ана тілін жақсы білу — әркімнің азаматтық борышы. Егер әрбір сөзді орнымен жұмсай біліп, айтқан ойы мазмұнды, нысанаға дәл тиетіндей ұғымды шығып, тыңдаушысын баурап алардай әсерлі болса, ана тілінің құдіреті сонда ғана сезілер еді. Ал мұндай шеберлік тек тіл мәдениеті жоғары адамдардың ғана қолынан келер жайт», — дейді.
Бұл пікір оқушының сөздік қорын көбейту ғана емес, сол қорды мәнді ойға қызмет ететін құралға айналдыру керектігін аңғартады.
Сөздік қорды дамытудың әдіс-тәсілдері
Бастауыш мектепте ана тілі сабағында сөздік қорды дамыту жұмыстары әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы жүзеге асады:
-
Сұрақ-жауап
Ойды нақтылау, дәлелдеу, сөзді орынды қолдануға үйрету.
-
Әңгімелесу
Диалог мәдениетін қалыптастырып, тілдік белсенділікті арттыру.
-
Әңгімелеу
Оқиғаны жүйелі баяндауға, сөз саптауға дағдыландыру.
-
Түсіндіру
Жаңа ұғым мен сөз мағынасын дәл ашып, норманы бекіту.
-
Зерттеу
Сөз қолданысын бақылау, салыстыру, қорытынды жасау.
-
Шығармашылық тапсырмалар
Мәтін құрастыру, сипаттау, ойды көркем жеткізу арқылы бекіту.
Сабақ сайын өтілген тақырып ауқымына қарай оқушының лексикалық минимумы кем дегенде екі-үш сөзге артып отырады. Алайда үйренген сөздердің барлығы күнделікті өмірде бірдей белсенді қолданыла бермейді.
Белсенді және белсенді емес сөздер
Кейбір сөздер қажеттілік болмаған жағдайда үнемі қолданысқа түспейді. Мысалы, көнерген сөздер (зат атаулары, киім-кешек, салт-дәстүр, музыкалық аспаптар, ай-жыл атаулары, қару-жарақ атаулары) және кәсіби сөздер көбіне белгілі бір ортада ғана жиі кездеседі.
Маңызды қорытынды
Осы ерекшеліктерге байланысты сөздік қордағы сөздерді белсенді және белсенді емес сөздер ретінде қарастыру қажеттігі туындайды. Бұл жіктеу оқушының сөздік қорын мақсатты түрде байытуға және дұрыс қолданысқа бағыттауға мүмкіндік береді.