Адамгершілік - адамның рухани арқауы
ШҚО, Ұлан ауданы, Мамай батыр ауылы
М. Ломоносов атындағы орта мектептің ағылшын тілі пәні мұғалімі: Абраимова Еркежан Муратқановна
«Адамгершілікке тәрбиелеу құралы — еңбек пен ата-ана үлгісі» (Ыбырай Алтынсарин)
Адамгершілік тәрбиесі: қашан басталып, не үшін қажет?
Балаға берілетін адамгершілік тәрбие дегеніміз не? Оны қашан және қалай бастауға болады? Ол не үшін қажет? Бұл сұрақтар жалпы білім беретін мектептің алдына қойылатын маңызды міндеттердің бірі.
Әрбір мектеп түлегі оқу кезеңінде жеткілікті әрі жүйелі адамгершілік білім алуы тиіс. Бала адамгершілік негіздерімен үздіксіз сусындамаса, қоғамда өмір сүріп, адамдар арасында өзін лайықты ұстай білуі қиынға соғады.
Бүгінгі білім беру кеңістігіндегі өзекті мәселе — жас ұрпаққа рухани-адамгершілік тәрбие беру. Құнды қасиеттерді бойға сіңіру, рухани бай тұлғаны қалыптастыру туған күннен басталуы керек.
Халық даналығы: «Ағаш түзу өсуі үшін оған көшет кезінде көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда оны түзете алмайсың». Сондықтан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, өзіне сенімділік сияқты қасиеттерді бала бойына жастайынан сіңіруде отбасы мен педагогтардың рөлі айрықша.
Рухани-адамгершілік тәрбие — екі жақты үдеріс
Үлкендердің ықпалы
Бұл — ата-ананың, ұстаздың, ересектердің балаға мақсатты түрде ықпал етуі: бағыт беру, үлгі көрсету, талап қою, қолдау көрсету.
Баланың белсенділігі
Екінші қыры — тәрбиеленушінің ішкі белсенділігі: мінез-құлқы, сезімі, қарым-қатынасы, таңдау жасауы және жауапкершілігі.
Педагог белгілі бір мазмұнды жүзеге асыру барысында адамгершілік ықпалдың түрлі әдістерін қолдана отырып, жүргізілген жұмыстың нәтижесін, оқушы жетістігін үнемі талдап отыруы тиіс.
Адамгершілік — қоғамдық өмірдің өзегі
Адамгершілік — адамның қоғамдық өмірінің негізі. Адамгершілік білімі — қоғамдық білімдердің бастапқы әрі базалық бөлігі. Саяси, құқықтық, эстетикалық, философиялық, діни көзқарастардың барлығы қоғамда орныққан адамгершілік идеялармен тығыз байланысты.
Себебі адамгершілік білімі адамның дүниетанымын, мінез-құлқын, әрекетін айқындайды. Сондықтан көрнекті педагогтар адамгершілік білімін білім берудің «алтын қазығы» деп атаған.
Адамға қойылатын басты талап
Асыл да ізгі қасиеттерді бойына сіңіріп, ұлағатты азамат болып қалыптасу. Адам — қайырымдылығымен, адалдығымен, әділеттілігімен ардақты. Қайырымды, мейірімді жан — өзгені ойлап, қол ұшын беретін тұлға.
Мақал-мәтел — рухани бағдаршам
Халық даналығы
- Адамгершілік болмай, әділдік болмас.
- Адамның ұяты — бетінде, адамгершілігі — ниетінде.
- Кең болсаң, кем болмайсың.
- Кішіпейілділік — кісінің көркі.
- Ұлық болсаң, кішік бол.
Адамгершіліктің негізі — мінез-құлық нормалары мен ережелері. Олар адамның іс-әрекеті мен қарым-қатынасы арқылы көрінеді және моральдық өзара байланыстарды реттейді.
Отанға сүйіспеншілік, қоғам игілігі үшін еңбек ету, өзара көмек көрсету — бұлар сананың, сезімнің, мінез-құлықтың және қарым-қатынастың бөлінбес элементтері.
Баланың өмірге белсенді көзқарасы көбіне үлкендер арқылы қалыптасады. Тәрбие мен оқыту мазмұны балалардың жас ерекшелігі мен мүмкіндігіне сай нақтылануы керек.
Ертегі, өнер және орта: баланың жан дүниесін тәрбиелеу
В. Сухомлинский ойы
«Бала кезде, үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін ертегіден алады». Ертегі — рухани азық: қиялға қанат бітіріп, баланың ішкі әлемін байытады.
Тіл
Тіл — халықтың өткені, жаны, рухани дүниесі. Бұл қазына бала бойына ана сүтімен дариды. Ең маңыздысы — оның ана тілінің аяулы үнімен жетуі.
Ән-күй
Бала бесік жырын тыңдап өсуі тиіс. Халық әуені жанды тербетіп, эмоциялық-эстетикалық сезімді тәрбиелейді.
Өлең-жыр
Өлең мен ырғақ баланы үйлесімге баулиды. Ана тіліндегі шуақты жырлар бала жанына үміт, сенім, арман дәнін себеді.
Ертегі
Ертегі ерлікке, батылдыққа, сыннан өтуге баулиды; мейірімділік пен қатігездік, әсемдік пен ұсқынсыздықты салыстыра танытады.
Тәрбие мақсаты: парасатты, еңбекқор, ар-ожданы мол ұрпақ
Тәрбиенің негізгі мақсаты — дені сау, ұлттық санасы оянған, рухани ойлауы жоғары, мәдениетті, парасатты, ар-ожданы мол, еңбекқор әрі іскер ұрпақ тәрбиелеу.
Руханилық — жеке тұлғаның сапалық көрсеткіші. Ол мінез-құлықты қалыптастырып, ар-ұятты, өзін-өзі бағалауды және адамгершілік сапаларды дамытады.
Жеке адамның адамгершілік санасының деңгейі оның мінез-құлқы мен іс-әрекетін айқындайды. Сананың қалыптасуы баланың мектепке дейінгі кезеңінен-ақ жақындарының өзара қарым-қатынасынан басталады.
Дос таңдаудың тәрбиелік мәні
Халқымыз «Жақсымен жолдас болсаң — жетерсің мұратқа, жаманмен жолдас болсаң — қаларсың ұятқа», «Жаман дос жолдасын жауға қалдырар» деп бекер айтпаған. Орта — мінездің айнасы.
Адамгершілік қандай қасиеттермен көрінеді?
Отбасы мен еңбек: мінезді қалыптастыратын тірек
Адамгершіліктің қайнар көзі — халықтың өзі, отбасы тәрбиесі, өнері, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі. Ата-ананың жауапкершілігі ұрпақтан ұрпаққа жалғасады.
«Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дегендей, ата-ананың күнделікті ісі — бала үшін үлкен сабақ. Жақсы қасиеттердің түп негізі отбасында қалыптасады.
Баланы имандылыққа тәрбиелеу үшін ар-ұятын, намысын оятып, мейірімділік, қамқорлық, кішіпейілділік, адалдық сияқты қасиеттерді бойына сіңіру қажет.
Ұлағатты әдеттер
- Үлкенді сыйлау
- Сәлем беру мәдениеті
- Әдеп сақтау, кісі жолын кеспеу
- Еңбекке тұрақты ықылас
8-сыныптағы тәрбие сағаттары: тақырыптар мен мазмұн
| Тақырыбы | Мазмұны |
|---|---|
| Туған тілім — тірлігімнің айғағы | Ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер; «Жалғасын тап» ойыны. |
| Адам болам десеңіз… | Абайдың қара сөздері; адамгершілік тақырыбындағы нақыл сөздер, мақал-мәтелдер. |
| Қазақ қандай халық? | Қазақтың жақсы және жағымсыз қасиеттері; атақты ұл-қыздары; «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен». |
| Ұлы адамдар өмірінен | Өмірбаяндық үзінділер; рөлдік ойындар; Венн диаграммасы арқылы қорытындылау. |
| Шыншыл боламын | Сұрақ-жауап; адалдық, азаматтық борыш, көмекке әзір болу тақырыптарын талқылау. |
| Сөз анасы — сәлем | Мектепішілік ереже; «Кім көп біледі?»; қарым-қатынас мәдениеті. |
| Отбасы және әлеуметтік орта | Өзін-өзі ұстау мәдениеті; пікірталас. |
Рухани-адамгершілік тәрбиесінде ең алдымен баланы жақсылыққа — қайырымдылыққа, мейірімділікке, ізгілікке тәрбиелеу мақсат етілсе, ұстаз бен ата-ананың еңбегі де баянды болмақ.
Үш қасиет: тұлға тұғыры
Ақан сері айтқан ұстаным
1) Шындық
«Жалған айтпадым» — сенімнің негізі.
2) Ізгілік
«Жақсылықты сатпадым» — ардың өлшемі.
3) Қанағат пен кеңдік
«Ешкімнен ештеңені қызғанбадым» — рухтың биіктігі.
Бұл қасиеттерді бала бойына ерте жастан сіңіру — жеке тұлға қалыптастырудың берік іргетасы. Адамның өзіне мақсат қоюы, жоспарлауы, орындауы және өзіне талап қоя білуі — адамгершілік тәрбиенің басты бағыттарының бірі.
В. Сухомлинский: «Егер балаға қуаныш пен бақыт бере білсек, ол да сондай бола алады». Демек, шәкірт жүрегіне адамгершіліктің асыл қасиеттерін үздіксіз ұялата білсек, ертеңгі азаматтың өзіндік көзқарасы қалыптасып, айналасымен санасуы күшейе түседі.
Қорытынды: келешек қоғамның тірегі — тәрбиелі ұрпақ
Қай заманда да адамзат алдында тұрған ұлы міндет — өз ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі — келешек қоғам тәрбиесі.
Сондықтан ұстаз халық педагогикасын, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты терең меңгеріп, оны өркениетті өмір талаптарымен сабақтастыра отырып, білім берудің барлық кезеңінде жүйелі пайдалануы орынды.
Адамгершілік — адамның рухани байлығы. Сол байлықты бала жүрегіне тіл, ән-күй, өлең-жыр, ертегі, еңбек және үлгі арқылы дарыта алсақ, жаны мен тәні сау, бақытты ұрпақ өсіріп, дәулетті елде өмір сүретінімізге сенім мол.